Konu anlatımı
Tanzimat ve Islahat fermanları, Osmanlı'da hukukun üstünlüğü ve kanun önünde eşitlik yolunda atılmış önemli adımlardır; ama sık karıştırılır. Bu alt başlıkta iki fermanı nedenleri, içerikleri ve farklarıyla göreceksin.
Tanzimat Fermanı
Abdülmecit döneminde 3 Kasım 1839'da Gülhane'de Mustafa Reşit Paşa tarafından okunan Tanzimat Fermanı'nda Müslüman ve gayrimüslim bütün halkın canının, malının ve namusunun güvence altına alınacağı, kimsenin açık bir yargılama olmadan cezalandırılmayacağı, vergilerin gelire göre toplanacağı ve askerlik süresinin bir düzene bağlanacağı açıklandı. Padişah da bu ilkelere uyacağına yemin etti. Fermanın amaçları, Mısır sorununda Avrupa'nın desteğini kazanmak, Avrupa devletlerinin azınlıklar bahanesiyle iç işlere karışmasını önlemek ve farklı toplulukları devlete bağlamaktı. Ferman, padişahın kendi iradesini kanunla sınırlamayı kabul etmesi bakımından önemlidir.
Kırım Savaşı ve Islahat Fermanı
Rusya'nın Osmanlı'daki Ortodokslar üzerinde söz hakkı istemesiyle başlayan Kırım Savaşı'nda (1853–1856) Osmanlı, İngiltere ve Fransa ile birlikte Rusya'ya karşı savaştı. Savaşı sona erdirecek Paris Konferansı toplanmadan önce, 18 Şubat 1856'da Islahat Fermanı ilan edildi. Ferman gayrimüslimlere devlet memurluğuna girme, okul açma, yerel meclislerde yer alma, vergide eşitlik ve askerlik yerine bedel ödeme gibi haklar verdi. Amaç, Avrupa devletlerinin konferansta azınlıklar konusunu gündeme getirerek Osmanlı'nın iç işlerine karışmasını önlemekti. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı'nın toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin güvencesi altına alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi.
İki fermanın karşılaştırılması
Tanzimat Fermanı bütün halkı kapsayan can, mal, namus ve yargı güvencesi getirdi; ilanında iç ve dış nedenler birlikte etkiliydi. Islahat Fermanı ise daha çok gayrimüslimlerin haklarını genişletti ve dış baskının etkisi çok daha belirgin oldu. İki fermanın ortak yanları, kanun önünde eşitliği ve hukukun üstünlüğünü güçlendirmeleri, Osmanlıcılık düşüncesiyle farklı toplulukları devlete bağlamaya çalışmaları ve Avrupa'nın iç işlere karışmasını önleme amacı taşımalarıdır. İkisi de padişahın fermanıyla ilan edildi; hiçbiri seçilmiş bir meclis kurmadı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci “Tanzimat Fermanı ile Osmanlı'da halkın seçtiği bir meclis kuruldu.” diyor. Bu ifadeyi değerlendirin.
Çözüm. İfade yanlıştır. Tanzimat Fermanı can, mal ve namus güvenliği, yargısız ceza verilmemesi ve vergide adalet gibi güvenceler getirdi; padişahın bu esaslara uyacağına yemin etmesiyle hukukun üstünlüğü yolunda önemli bir adım oldu. Ancak fermanda seçim ya da meclis yoktur. Osmanlı'da üyeleri seçimle belirlenen ilk meclis, I. Meşrutiyet döneminde 1877'de açılan Meclis-i Mebusan'dır.
Örnek 2. Islahat Fermanı'nın Paris Konferansı toplanmadan önce ilan edilmesinin amacı nedir?
Çözüm. Kırım Savaşı'nı sona erdirecek Paris Konferansı'nda Avrupa devletlerinin Osmanlı'daki gayrimüslimlerin durumunu gündeme getirip Osmanlı'nın iç işlerine karışması bekleniyordu. Osmanlı, gayrimüslimlere yeni haklar tanıyan fermanı konferanstan önce ilan ederek bu konunun zaten çözüldüğünü göstermek ve müdahaleye gerekçe bırakmamak istedi. Nitekim Paris Antlaşması'nda Avrupa devletleri Osmanlı'nın iç işlerine karışmayacaklarını kabul etti.
Sık yapılan hatalar
- Tanzimat ile Islahat'ı karıştırmak: Tanzimat (1839) bütün halka güvence verdi; Islahat (1856) daha çok gayrimüslimlerin haklarını genişletti.
- Bu fermanlarla seçilmiş bir meclis kurulduğunu sanmak.
- Islahat Fermanı'nın Paris Antlaşması'ndan sonra ilan edildiğini düşünmek; ferman konferans öncesinde ilan edildi.
- 3 Kasım 1839 Tanzimat: can, mal, namus güvenliği; yargısız ceza yok; gelire göre vergi; düzenli askerlik; padişahın yemini.
- Kırım Savaşı 1853–1856; 18 Şubat 1856 Islahat: gayrimüslimlere memurluk, okul, yerel meclis, vergide eşitlik.
- 1856 Paris: toprak bütünlüğüne güvence, Karadeniz tarafsız.