Konu anlatımı
XIX. yüzyılda Osmanlı maliyesi giderek ağırlaşan bir borç yükü altına girdi. Bu alt başlıkta dış borçlanmanın nedenlerini, gelişimini ve Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığına etkilerini göreceksin.
Borçlanmanın nedenleri
XIX. yüzyılda uzun süren savaşlar devlete büyük masraflar yükledi. Vergilerin büyük ölçüde iltizam yoluyla toplanması nedeniyle devletin gelirleri sınırlı kaldı. Balta Limanı gibi antlaşmalarla Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açılınca yerli üretim geriledi ve dış ticaret açığı büyüdü. Tanzimat dönemindeki yeni kurumlar, okullar ve ordu düzenlemeleri ile saray harcamaları da giderleri artırdı. Gelir ile gider arasındaki açığı kapatmak isteyen devlet dış borca yöneldi.
İlk borçtan iflasa
Osmanlı Devleti ilk dış borcunu 1854'te Kırım Savaşı'nın masraflarını karşılamak için aldı. Sonraki yıllarda borçlar yüksek faizlerle ve çoğu zaman eski borçları ödemek için alındı; borç miktarı hızla büyüdü. Gelirlerin büyük bölümü borç ödemelerine gidince devlet 1875'te Ramazan Kararnamesi ile borç ödemelerini azaltacağını açıkladı; bu, Osmanlı'nın borçlarını ödeyemeyecek duruma geldiğini gösteriyordu. Ardından gelen 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı mali durumu daha da ağırlaştırdı.
Düyun-ı Umumiye
1881'de Muharrem Kararnamesi ile alacaklı ülkelerin temsilcilerinden oluşan Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu. Tuz, tütün, ipek ve damga gibi bazı vergi gelirlerinin toplanması bu idareye bırakıldı ve bu gelirler borçların ödenmesinde kullanıldı. Böylece devletin önemli gelir kaynakları yabancıların denetimine girdi; Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığı zayıfladı ve Avrupa devletlerinin iç işlere karışma imkânı arttı. Osmanlı borçları daha sonra Lozan Antlaşması ile Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Osmanlı Devleti'nin dış borçlanmasının nedenlerini askerî, mali ve ekonomik olarak sınıflandırın.
Çözüm. Askerî nedenler: Kırım Savaşı başta olmak üzere uzun süren savaşların ve ordunun yeniden düzenlenmesinin büyük masrafları. Mali nedenler: vergilerin iltizamla toplanması yüzünden gelirlerin sınırlı kalması, saray harcamaları ve eski borçları ödemek için yeni borç alınması. Ekonomik nedenler: Balta Limanı gibi antlaşmalarla pazarın Avrupa mallarına açılması, yerli üretimin gerilemesi ve dış ticaret açığının büyümesi.
Örnek 2. Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin kurulması Osmanlı'nın bağımsızlığını hangi yönden zedelemiştir?
Çözüm. Bir devletin bağımsızlığı, kendi gelirlerini toplayıp kendi kararıyla harcayabilmesini de kapsar. Düyun-ı Umumiye İdaresi alacaklı ülkelerin temsilcilerinden oluşuyordu ve tuz, tütün gibi önemli vergi gelirlerini doğrudan topluyordu. Böylece Osmanlı kendi kaynakları üzerindeki denetimin bir bölümünü yabancılara bıraktı. Bu durum ekonomik bağımsızlığı zayıflattı ve Avrupa devletlerine Osmanlı'nın iç işlerine karışmak için yeni bir araç verdi.
Sık yapılan hatalar
- Osmanlı'nın ilk dış borcunu II. Abdülhamit döneminde aldığını sanmak; ilk dış borç 1854'te Kırım Savaşı sırasında alındı.
- Düyun-ı Umumiye'yi Osmanlı'nın kendi maliye dairesi sanmak; idare alacaklı ülkelerin temsilcilerinden oluşuyordu.
- Kapitülasyonların Düyun-ı Umumiye ile kaldırıldığını düşünmek; kapitülasyonlar Lozan'da kaldırıldı.
- Nedenler: savaşlar, iltizam ve yetersiz gelir, dış ticaret açığı, yeni kurumlar ve saray harcamaları.
- 1854 ilk dış borç; 1875 Ramazan Kararnamesi; 1881 Muharrem Kararnamesi ve Düyun-ı Umumiye.
- Sonuç: önemli gelirler yabancı denetimine girdi, ekonomik bağımsızlık zayıfladı.