Konu anlatımı
XVII. ve XVIII. yüzyıllarda imzalanan antlaşmalar, Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki gücünün nasıl değiştiğini adım adım gösterir. Bu alt başlıkta bu antlaşmaları kronolojik sırayla ve en önemli sonuçlarıyla göreceksin.
XVII. yüzyıl ve Karlofça
1606'da Avusturya ile imzalanan Zitvatorok Antlaşması'yla Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı padişahına denk sayıldı ve Avusturya'nın her yıl ödediği vergi kaldırıldı; bu, Osmanlı'nın Avusturya karşısındaki üstünlüğünün sarsıldığını gösterir. 1639'da İran ile imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temelini oluşturdu. 1683'te II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Avusturya, Venedik, Lehistan ve Papalık Kutsal İttifak'ı kurdu; daha sonra Rusya da onlara katıldı. 1699 Karlofça Antlaşması'yla Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakıldı; 1700'deki İstanbul Antlaşması'yla da Azak Rusya'ya verildi. Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybına uğradı.
Prut, Pasarofça ve Belgrad
1711'de Prut Savaşı'nda Rus ordusu kuşatıldı; Prut Antlaşması'yla Azak geri alındı. 1718 Pasarofça Antlaşması'yla Avusturya ve Venedik ile yapılan savaş sona erdi; Venedik'ten geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı, ama Belgrad ve çevresi Avusturya'ya bırakıldı. Bu antlaşmadan sonra barışçı bir dönem olan Lale Devri başladı. 1739 Belgrad Antlaşması'yla Fransa'nın arabuluculuğu sayesinde Belgrad geri alındı; Rusya Karadeniz'de donanma bulundurma hakkı elde edemedi. Fransa'nın arabuluculuğuna karşılık 1740'ta Fransa'ya tanınan kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. Belgrad, Osmanlı'nın Batı'da kazançlı çıktığı son önemli antlaşma sayılır.
Küçük Kaynarca, Ziştovi ve Yaş
1768'de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı'nın ağır yenilgileri 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile sonuçlandı. Kırım bağımsız oldu; Osmanlı padişahı halife sıfatıyla Kırım Müslümanlarının dinî lideri sayıldı. Rusya Karadeniz'de ticaret yapma, Boğazlardan ticaret gemileriyle geçme ve İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazandı; Osmanlı'daki Ortodokslar adına söz söyleme iddiasına da zemin buldu. Osmanlı savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. Rusya 1783'te Kırım'ı topraklarına kattı. Avusturya ile yapılan savaş 1791 Ziştovi Antlaşması ile, Rusya ile yapılan savaş 1792 Yaş Antlaşması ile sona erdi; Yaş ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Küçük Kaynarca Antlaşması'nda padişahın halife sıfatıyla Kırım Müslümanlarının dinî lideri sayılmasının önemi nedir?
Çözüm. Kırım siyasi bakımdan Osmanlı'dan ayrılmış olsa da padişahın halife sıfatıyla Kırım Müslümanlarının dinî lideri kabul edilmesi, Osmanlı'nın bölgeyle manevi bağını sürdürme çabasını gösterir. Halifelik böylece siyasi bir araç olarak kullanılmaya başlandı. Ancak bu bağ Rusya'nın 1783'te Kırım'ı topraklarına katmasını önleyemedi; dinî bağ siyasi ve askerî gücün yerini tutamadı.
Örnek 2. Antlaşmaları imzalandıkları devletlere göre gruplandırmak sıralamayı hatırlamayı nasıl kolaylaştırır? Örnek verin.
Çözüm. Avusturya ve müttefikleriyle imzalanan antlaşmalar Zitvatorok (1606), Karlofça (1699), Pasarofça (1718), Belgrad (1739) ve Ziştovi (1791); Rusya ile imzalananlar İstanbul (1700), Prut (1711), Küçük Kaynarca (1774) ve Yaş (1792); İran ile imzalanan ise Kasr-ı Şirin'dir (1639). Gruplar ayrı ayrı sıralanınca Batı'da Karlofça'dan sonra kayıpların başladığı, Rusya karşısında ise Prut'taki başarının Küçük Kaynarca ile tersine döndüğü kolayca görülür.
Sık yapılan hatalar
- Karlofça ile Pasarofça'yı karıştırmak; Karlofça 1699'da ilk büyük toprak kaybı, Pasarofça 1718'de Lale Devri'nin başlangıcıdır.
- Küçük Kaynarca'da Kırım'ın Rusya'ya bırakıldığını sanmak; Kırım bağımsız oldu, 1783'te Rusya ilhak etti.
- Belgrad Antlaşması'nı bir kayıp sanmak; Belgrad bu antlaşmayla geri alındı.
- Avusturya ve müttefikleriyle: Zitvatorok 1606, Karlofça 1699, Pasarofça 1718, Belgrad 1739, Ziştovi 1791.
- Rusya ile: İstanbul 1700, Prut 1711, Küçük Kaynarca 1774, Yaş 1792; İran ile: Kasr-ı Şirin 1639.
- Karlofça ilk büyük toprak kaybıdır; Küçük Kaynarca ile Kırım bağımsız oldu, Rusya Karadeniz'e çıktı.