Konu anlatımı
I. Meşrutiyet, Osmanlı'da halkın seçtiği temsilcilerin ilk kez yönetime katıldığı dönemdir. Bu alt başlıkta meşrutiyetin nasıl ilan edildiğini, ilk Osmanlı anayasasının özelliklerini ve meclisin kapatılma nedenlerini göreceksin.
Meşrutiyete giden yol
Tanzimat döneminde Avrupa'yı tanıyan aydınlardan oluşan Genç Osmanlılar (Yeni Osmanlılar), devleti kurtarmanın yolunun anayasal ve meclisli bir yönetim olduğunu savundu; Namık Kemal ve Ziya Paşa bu grubun önde gelenlerindendi. 1876'da Mithat Paşa ve arkadaşları Abdülaziz'i tahttan indirdi; kısa süre tahtta kalan V. Murat'tan sonra meşrutiyeti ilan edeceğine söz veren II. Abdülhamit padişah oldu. Balkanlardaki karışıklıklar nedeniyle Avrupa devletlerinin İstanbul'da bir konferans düzenlemesi de meşrutiyetin ilanını hızlandırdı.
Kanun-i Esasi
23 Aralık 1876'da ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edildi ve I. Meşrutiyet başladı. Anayasaya göre meclis, üyeleri halk tarafından seçilen Meclis-i Mebusan ile üyeleri padişah tarafından atanan Meclis-i Ayan'dan oluşuyordu. Temel hak ve özgürlüklere yer verildi. Ancak padişah geniş yetkilerini korudu: meclisi açıp kapatabiliyor, kanunları onaylamayabiliyor, bakanları atıyor ve devlet için tehlikeli gördüğü kişileri sürgüne gönderebiliyordu. Bu yüzden Kanun-i Esasi, egemenliği millete değil büyük ölçüde padişaha bırakan bir anayasaydı.
Meclisin kapatılması
Meclis-i Mebusan 1877'de toplandı ve farklı din ve milletlerden temsilcileri bir araya getirdi. Aynı yıl başlayan Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) ağır yenilgilerle sürdü. II. Abdülhamit, savaşı ve mecliste yükselen eleştirileri öne sürerek 1878'de meclisi süresiz tatil etti; Kanun-i Esasi yürürlükte kalsa da meclis otuz yıl toplanmadı. 1878 Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu, Bulgaristan Osmanlı'ya bağlı bir prenslik hâline getirildi, Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya bırakıldı. Meşrutiyet ancak 1908'de yeniden ilan edilecekti.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kanun-i Esasi'nin hem bir ilerleme hem de sınırlı bir adım olarak değerlendirilmesinin nedenlerini açıklayın.
Çözüm. İlerleme yönüyle Kanun-i Esasi Osmanlı'nın ilk yazılı anayasasıdır; temel hak ve özgürlüklere yer verdi ve halkın seçtiği temsilcilerin ilk kez Meclis-i Mebusan'da yönetime katılmasını sağladı. Sınırlı yönüyle ise padişah meclisi açıp kapatma, kanunları onaylamama, bakanları atama ve sürgün gibi geniş yetkilerini korudu; Meclis-i Ayan üyelerini de padişah atadı. Nitekim padişah bu yetkiyle meclisi 1878'de kapatabildi. Bu yüzden egemenlik millete geçmedi.
Örnek 2. I. Meşrutiyet'in ilanında iç ve dış etkenleri ayırt edin.
Çözüm. İç etkenler: Genç Osmanlıların anayasal yönetim isteği, Mithat Paşa ve arkadaşlarının Abdülaziz'i tahttan indirmesi ve II. Abdülhamit'in meşrutiyeti ilan etme sözüyle tahta çıkması. Dış etkenler: Balkanlardaki karışıklıklar ve Avrupa devletlerinin bu sorunları görüşmek için İstanbul'da toplanan konferans aracılığıyla Osmanlı'nın iç işlerine karışma isteği. Meşrutiyetin bu konferans sırasında ilan edilmesi, yapılan yeniliklerle Avrupa'nın müdahalesini gereksiz kılma amacını da gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Kanun-i Esasi'nin egemenliği millete verdiğini sanmak; padişah geniş yetkilerini korudu.
- Meclis-i Ayan üyelerinin de seçildiğini düşünmek; Ayan üyelerini padişah atardı.
- Kanun-i Esasi ile Teşkilat-ı Esasiye'yi karıştırmak; Kanun-i Esasi 1876'da ilan edilen ilk Osmanlı anayasası, Teşkilat-ı Esasiye 1921'de TBMM'nin kabul ettiği anayasadır.
- Genç Osmanlılar: Namık Kemal, Ziya Paşa; Mithat Paşa.
- 23 Aralık 1876: Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet; Meclis-i Mebusan seçimle, Meclis-i Ayan atamayla.
- 1878: 93 Harbi gerekçesiyle meclisin kapatılması; Berlin Antlaşması.