Konu anlatımı
III. Selim, Osmanlı'da yenileşmeyi dağınık girişimlerden kapsamlı bir programa dönüştüren padişah oldu. Bu alt başlıkta Nizam-ı Cedit adı verilen bu programı ve dönemin dış gelişmelerini göreceksin.
Nizam-ı Cedit
1789'da tahta çıkan III. Selim, devletin sorunlarına çözüm bulmak için devlet adamlarından raporlar (layihalar) istedi. Yenilik programına yeni düzen anlamında Nizam-ı Cedit adı verildi. Avrupa usulünde eğitilen ve donatılan Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu. Bu ordunun masraflarını karşılamak için bazı vergilerden gelir sağlayan İrad-ı Cedit adlı ayrı bir hazine oluşturuldu. Askerî mühendis yetiştirmek için Mühendishane-i Berri-i Hümayun açıldı, Fransızca öğrenimi ve çeviriler teşvik edildi.
Sürekli elçilikler ve dış gelişmeler
III. Selim, Londra, Paris, Viyana ve Berlin'de daimî elçilikler kurdurdu; böylece Avrupa'daki gelişmeler düzenli olarak izlenmeye ve diplomasi daha etkin kullanılmaya başlandı. 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, özgürlük ve eşitlik düşünceleri çok uluslu Osmanlı Devleti'ni derinden etkileyecekti; 1804'te Sırpların ayaklanması bu etkinin ilk örneklerindendir. 1798'de Napolyon Mısır'ı işgal etti; Osmanlı İngiltere ve Rusya ile birlikte hareket ederek Fransızları Mısır'dan çıkardı.
Kabakçı Mustafa İsyanı
Nizam-ı Cedit, ayrıcalıklarını kaybetmekten korkan yeniçerilerin ve yeniliklere karşı olan bazı çevrelerin tepkisini çekti. 1807'de Kabakçı Mustafa önderliğinde çıkan isyanla Nizam-ı Cedit ordusu dağıtıldı ve III. Selim tahttan indirildi. Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak için İstanbul'a geldi; ancak III. Selim öldürüldü ve II. Mahmut tahta geçti. Bu olaylar, yeniliklerin ancak güçlü bir siyasi destek ve yeni bir askerî güçle kalıcı olabileceğini gösterdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. III. Selim'in Nizam-ı Cedit ordusu için ayrı bir hazine (İrad-ı Cedit) kurmasının nedeni nedir?
Çözüm. Mevcut hazine savaşlar ve var olan ordunun masraflarıyla zaten zor durumdaydı; yeni bir orduyu bu kaynaklarla beslemek mümkün değildi. Ayrıca yeni ordunun giderlerinin eski ordunun gelirlerinden karşılanması yeniçerilerin tepkisini daha da artırabilirdi. Bu yüzden bazı vergilerden gelir sağlayan ayrı bir hazine kurularak yeniliğin finansmanı güvenceye alındı. Bu durum, yeniliklerin kalıcı olması için mali kaynağın da düzenlenmesi gerektiğini gösterir.
Örnek 2. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesinin Osmanlı Devleti'ni neden derinden etkilediğini açıklayın.
Çözüm. Osmanlı Devleti farklı din, dil ve milletlerden oluşan çok uluslu bir devletti. Milliyetçilik, her milletin kendi devletini kurması gerektiği düşüncesini yaydı. Bu düşünce Balkanlardaki Sırplar ve Yunanlar gibi toplulukları ayaklanmaya yöneltti ve büyük devletler de bu ayaklanmaları desteklediği için Osmanlı toprak kaybetti. Bu yüzden milliyetçilik, Osmanlı'nın dağılma sürecini hızlandıran en önemli düşünce akımlarından biri oldu.
Sık yapılan hatalar
- Nizam-ı Cedit ordusunu II. Mahmut'a bağlamak; Nizam-ı Cedit III. Selim'in ordusudur.
- Sürekli elçiliklerin Lale Devri'nde açıldığını sanmak; sürekli elçilikler III. Selim döneminde açıldı.
- III. Selim yeniliklerinin yalnızca askerî olduğunu düşünmek; diplomasi ve eğitim alanında da yenilikler yapıldı.
- III. Selim: layihalar, Nizam-ı Cedit ordusu, İrad-ı Cedit hazinesi, Mühendishane-i Berri-i Hümayun.
- Avrupa başkentlerinde (Londra, Paris, Viyana, Berlin) daimî elçilikler.
- 1789 Fransız İhtilali ve milliyetçilik; 1804 Sırp isyanı; 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı.