Konu anlatımı
XIII. yüzyılın sonlarında Bizans sınırındaki Söğüt ve Domaniç çevresinde küçük bir uç beyliği olarak ortaya çıkan Osmanlılar, bir yüzyıl içinde Anadolu ve Balkanlarda geniş toprakları yöneten bir devlete dönüştü. Bu dönüşüm, fetihlerin yanında fethedilen topraklarda uygulanan iskân ve istimalet politikalarına, düzenli ordu kurma çabalarına ve hanedanın birliğini koruyan veraset düzenlemelerine dayanıyordu.
Bu sayfada Osmanlı Beyliği'nin kuruluşunu ve hızla büyümesinin nedenlerini, Orhan Bey ve I. Murat dönemlerini, Anadolu beyliklerine yönelik politikayı, Ankara Savaşı'nı ve Fetret Devri'ni, iskân, istimalet ve millet sistemini, pençik ve Yeniçeri Ocağı'nı ve veraset anlayışındaki değişimi göreceksin.
Kuruluş ve büyümenin nedenleri
Osmanlılar, Kayı boyuna mensup Ertuğrul Gazi ve oğlu Osman Bey önderliğinde Söğüt ve Domaniç çevresinde bir uç beyliği olarak ortaya çıktı. Osman Bey 1302'de Koyunhisar'da (Bafeus) Bizans kuvvetlerini yendi. Beyliğin kısa sürede büyümesinde Bizans sınırında bulunması ve gaza anlayışıyla savaşçıları kendine çekmesi, Bizans'ın ve Balkan devletlerinin iç karışıklıklarla zayıflamış olması etkili oldu. Anadolu'daki Türkmen nüfusu, ahiler ve dervişler beyliği destekledi; fethedilen yerlerde halka hoşgörüyle yaklaşılması direnci azalttı. Yetenekli yöneticilerin başa geçmesi ve ülkenin şehzadeler arasında bölünmemesi de büyümeyi hızlandırdı.
Orhan Bey dönemi
Orhan Bey 1326'da Bursa'yı alarak başkent yaptı. 1329'da Maltepe'de Bizans ordusunu yendi; ardından İznik (1331) ve İzmit alındı. Karesi Beyliği'nin Osmanlı topraklarına katılması denizcilik deneyimi olan bir kuvvet kazandırdı ve Rumeli'ye geçişi kolaylaştırdı. Bizans'taki taht kavgalarından yararlanılarak Gelibolu Yarımadası'na geçildi ve Rumeli'de ilk topraklar elde edildi. İlk düzenli Osmanlı ordusu yaya ve müsellem adıyla örgütlendi, İznik'te ilk Osmanlı medresesi açıldı.
I. Murat dönemi ve Anadolu beylikleri
I. Murat döneminde Edirne alındı ve Balkanlardaki fetihlerin merkezi oldu. 1371'de Çirmen'de Sırp kuvvetleri yenildi; 1389'da I. Kosova Savaşı'nda Balkan devletlerinin oluşturduğu ordu bozguna uğratıldı, ancak I. Murat savaş alanında şehit edildi. Anadolu'daki Türk beyliklerine karşı öncelikle barışçı yollar denendi: Germiyanoğullarının bazı toprakları şehzade Bayezid'in Germiyan beyinin kızıyla evlenmesiyle çeyiz olarak, Hamitoğullarının bazı toprakları satın alma yoluyla Osmanlı'ya katıldı. Karamanoğullarıyla ise ilk kez savaşıldı. Bu politika Anadolu Türk birliğini mümkün olduğunca kan dökmeden sağlamayı amaçlıyordu.
Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı
Yıldırım Bayezid Anadolu beyliklerinin çoğunu savaşla ya da baskıyla topraklarına katarak Anadolu Türk siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı. İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahı oldu ve Anadoluhisarı'nı yaptırdı. 1396'da Niğbolu'da Haçlı ordusunu yendi. Topraklarını kaybeden Anadolu beylerinin Timur'a sığınması ve iki hükümdarın nüfuz alanlarının çakışması savaşa yol açtı. 1402'de Ankara Savaşı'nda ordusundaki Tatar askerlerinin ve beylik kuvvetlerinin Timur'un tarafına geçmesiyle Yıldırım Bayezid yenildi ve esir düştü. Timur Anadolu beyliklerini yeniden kurdu; Anadolu Türk birliği bozuldu, İstanbul'un fethi gecikti ve Osmanlı'da Fetret Devri başladı.
Fetret Devri ve yeniden toparlanma
Ankara Savaşı'ndan sonra Yıldırım Bayezid'in oğulları on bir yıl boyunca taht için birbiriyle savaştı; bu döneme Fetret Devri (1402–1413) denir. Bizans bu dönemde şehzadeleri birbirine karşı destekledi. 1413'te Mehmet Çelebi kardeşlerini yenerek devletin birliğini yeniden sağladı. II. Murat döneminde Haçlılarla 1444'te Edirne-Segedin Antlaşması imzalandı; Haçlıların antlaşmayı bozması üzerine 1444'te Varna'da ve 1448'de II. Kosova'da Haçlı orduları yenildi. Böylece Balkanlarda Türk egemenliği kesinleşti ve Osmanlılar savunmadan taarruza geçti.
İskân, istimalet ve millet sistemi
Osmanlılar Balkanlarda aldıkları yerlere Anadolu'dan Türkmen aileleri göç ettirdi; bu iskân politikası bölgenin Türkleşmesini, güvenliğin sağlanmasını ve tarımsal üretimin sürmesini amaçlıyordu. Fethedilen yerlerin halkına ise istimalet, yani gönül alma politikası uygulandı: yerli halkın dinine, konuştuğu dile ve göreneklerine saygı gösterildi, vergi yükü azaltıldı, can ve mal güvenliği sağlandı, bazı yerli askerler tımar sahibi yapıldı. Toplum inanca göre Müslüman, Rum, Ermeni ve Yahudi gibi cemaatlere ayrıldı; her cemaat okul, nikâh ve miras gibi kendi iç meselelerini dinî önderinin denetiminde çözdü. Millet sistemi denen bu düzen farklı toplulukların bir arada yaşamasını sağladı.
Ordu ve veraset
Orhan Bey döneminde kurulan yaya ve müsellem birlikleri ilk düzenli Osmanlı ordusudur. I. Murat döneminde savaşta ele geçen tutsakların beşte birini devlete ayıran pençik usulü başlatıldı ve bu tutsaklardan padişaha bağlı Yeniçeri Ocağı oluşturuldu; ihtiyaç arttıkça devşirme sistemine geçildi. Başlangıçta ülke hanedanın ortak malı sayılıyordu; I. Murat döneminde ülke, padişah ile oğullarının ortak hakkı sayılmaya başlandı. Fetret Devri'nde yaşananlardan ders çıkaran Fatih Sultan Mehmet, kanunnamesine nizam-ı âlem için tahta geçen şehzadenin kardeşlerini öldürtebileceğini belirten bir madde ekledi. XVII. yüzyılın başlarında ise tahtın hanedanın en yaşlı ve olgun erkeğine geçmesini öngören ekber ve erşed usulüne geçildi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Osmanlı Devleti'nin Balkanlarda iskân ve istimalet politikalarını birlikte uygulamasının amacı nedir? İki politikanın birbirini nasıl tamamladığını açıklayın.
Çözüm. İki politikanın ortak amacı fethedilen Balkan topraklarında kalıcı bir egemenlik kurmaktı. İskân, bölgeye Türk nüfus yerleştirerek Osmanlı'ya bağlı ve güvenilir bir toplumsal taban oluşturdu; önemli yollar ve geçitler bu nüfus sayesinde güvence altına alındı. İstimalet ise yerli halkın inancına ve geleneklerine dokunmayıp vergilerini hafifleterek onların Osmanlı yönetimini benimsemesini sağladı. Böylece hem yeni gelenler hem de yerli halk Osmanlı düzenine bağlandı.
Örnek 2. Ankara Savaşı'nın Osmanlı Devleti, Anadolu beylikleri ve Bizans açısından sonuçlarını karşılaştırın.
Çözüm. Ankara yenilgisi Osmanlı açısından padişahın esir düşmesine, şehzadelerin on bir yıl boyunca taht için çatışmasına ve devletin dağılma tehlikesine yol açtı. Anadolu beylikleri açısından Timur'un beylikleri yeniden kurması, onların bağımsızlıklarını bir süre daha geri kazanması demekti. Bizans açısından ise Osmanlı'nın zayıflaması İstanbul üzerindeki baskıyı kaldırdı ve imparatorluğun ömrünü yarım yüzyıl kadar uzattı.
Örnek 3. Eski Türk devletlerinde ve Selçuklularda ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması ile Osmanlı'nın uyguladığı veraset düzenlemelerini karşılaştırın.
Çözüm. Eski Türk devletlerinde ve Selçuklularda ülke hanedanın ortak malı sayıldı; hükümdarın ölümünden sonra kardeşler ve oğullar ülkeyi paylaştı ya da taht için savaştı ve devletler sık sık parçalandı. Osmanlılar ise ülkeyi paylaştırmadı; I. Murat döneminde ülkeyi padişah ve oğullarının malı saydı, Fatih Kanunnamesi ile taht kavgalarının uzamasını önlemeye çalıştı, XVII. yüzyılda ekber ve erşed sistemine geçti. Bu düzenlemelerin ortak amacı devletin bütünlüğünü korumaktı; Osmanlı'nın uzun ömürlü olmasında bu çabanın payı büyüktür.
Sık yapılan hatalar
- Yeniçeri Ocağı'nı Orhan Bey dönemine bağlamak; Orhan Bey döneminde yaya ve müsellem kuruldu, Yeniçeri Ocağı I. Murat döneminde pençikle oluşturuldu.
- Pençik ile devşirmeyi karıştırmak; pençik savaş esirlerinin beşte biridir, devşirme Hristiyan ailelerin çocuklarından asker yetiştirmedir.
- İskân ile istimaleti karıştırmak; iskân Türk nüfusun yerleştirilmesi, istimalet yerli halkın gönlünün kazanılmasıdır.
- Ankara Savaşı'nı Haçlılara karşı yapılmış sanmak; savaş Timur'a karşı yapıldı.
- Fatih Kanunnamesi'nin tahtın kime geçeceğini belirlediğini düşünmek; kanunname tahta çıkan şehzadenin kardeşleri hakkında hüküm koydu.
- Anadolu beyliklerinin hepsinin savaşla alındığını sanmak; çeyiz ve satın alma gibi barışçı yollar da kullanıldı.
- 1302 Koyunhisar; 1326 Bursa; 1329 Maltepe; 1331 İznik.
- Orhan Bey: yaya ve müsellem, İznik medresesi, Rumeli'ye geçiş.
- I. Murat: Edirne, 1371 Çirmen, 1389 I. Kosova, pençik ve Yeniçeri Ocağı, çeyiz ve satın alma.
- Yıldırım Bayezid: 1396 Niğbolu, 1402 Ankara; Fetret Devri 1402–1413.
- II. Murat: 1444 Varna, 1448 II. Kosova.
- İskân: Türkmenleri yerleştirme; istimalet: gönül alma; millet sistemi: dine göre topluluklar.