Konu anlatımı
Bir beyliğin devlete dönüşmesinin en önemli göstergelerinden biri, hükümdara bağlı düzenli bir ordunun kurulmasıdır. Bu alt başlıkta kuruluş döneminde Osmanlı ordusunun nasıl oluşturulduğunu göreceksin.
Yaya ve müsellem
Osmanlı Beyliği'nin ilk döneminde ordu, savaş zamanında toplanan aşiret kuvvetlerinden ve gaza amacıyla katılan gönüllülerden oluşuyordu. Bu kuvvetler kale kuşatmaları gibi uzun süren harekâtlarda yetersiz kaldı. Orhan Bey döneminde yaya (piyade) ve müsellem (atlı) adıyla ilk düzenli birlikler kuruldu. Bu askerlere barış zamanında ekip biçmeleri için toprak verildi ve bazı vergilerden muaf tutuldular; savaşta ise orduya katıldılar. Yaya ve müsellem düzenli ordunun ilk adımıdır.
Pençik ve Yeniçeri Ocağı
I. Murat döneminde, Balkanlardaki seferlerde ele geçen tutsakların beşte birini devlete ayıran pençik usulü başlatıldı. Devlete ayrılan esirler Türk ailelerin yanında Türkçeyi ve İslam kültürünü öğrendikten sonra askerlik eğitimi aldı ve Yeniçeri Ocağı oluşturuldu. Yeniçeriler doğrudan padişaha bağlı, üç ayda bir ulufe denen maaş alan, sürekli ve düzenli bir piyade ordusuydu. Ailesi ve kabile bağı bulunmayan bu askerlerin yalnızca padişaha bağlı olması merkezî otoriteyi güçlendirdi.
Devşirme ve eyalet askerleri
Savaş esirleri ihtiyacı karşılamayınca devşirme sistemine geçildi: Hristiyan ailelerin erkek çocukları arasından seçilen gençler Türk ailelerin yanında yetiştirildi, ardından Kapıkulu ocaklarına, en yeteneklileri ise saray okuluna alındı. Kapıkulu ordusunun yanında, tımar gelirleriyle geçinip savaşta yetiştirdikleri atlı askerlerle orduya katılan tımarlı sipahiler eyalet ordusunun temelini oluşturdu. Sınır boylarında düşman topraklarına akınlar düzenleyen akıncılar düşmanı yıpratır, keşif yapar ve fetihlere zemin hazırlardı. Bu çok katmanlı yapı Osmanlı ordusunu döneminin en güçlü ordularından biri hâline getirdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yeniçeri Ocağı'nın savaş esirlerinden ve daha sonra devşirmelerden oluşturulmasının padişahın otoritesine etkisi ne olmuştur?
Çözüm. Aşiret kuvvetleri ve gönüllüler kendi beylerine ve boylarına bağlıydı; padişahın onlar üzerindeki denetimi sınırlıydı. Esirlerden ve devşirmelerden oluşan yeniçerilerin ise ailesi, boyu ya da toprak bağı yoktu; geçimlerini ve yükselmelerini doğrudan padişaha borçluydular. Bu yüzden yalnızca padişaha bağlı, sadık ve sürekli bir güç oluştu. Bu güç merkezî otoriteyi beylere ve aşiret önderlerine karşı güçlendirdi.
Örnek 2. Yaya ve müsellem birliklerinden Yeniçeri Ocağı'na geçiş, Osmanlı ordusundaki hangi değişimi gösterir?
Çözüm. Yaya ve müsellem barışta tarımla uğraşan, savaşta orduya katılan yarı düzenli askerlerdi. Yeniçeriler ise maaşlı, sürekli eğitim gören ve her an savaşa hazır profesyonel askerlerdi. Bu geçiş, Osmanlı ordusunun aşiret ve gönüllü kuvvetlerine dayanan bir beylik ordusundan, merkeze bağlı ve sürekli bir devlet ordusuna dönüştüğünü gösterir. Bu dönüşüm uzun kuşatmaları ve geniş çaplı seferleri mümkün kıldı.
Sık yapılan hatalar
- Pençik ile devşirmeyi karıştırmak; pençik savaş esirlerinin beşte biridir, devşirme Hristiyan ailelerin çocuklarından asker yetiştirme yöntemidir.
- Yeniçeri Ocağı'nı Orhan Bey dönemine bağlamak; Yeniçeri Ocağı I. Murat döneminde kuruldu.
- Tımarlı sipahileri maaşlı Kapıkulu askerleri sanmak; tımarlı sipahiler tımar geliriyle geçinen eyalet askerleriydi.
- Orhan Bey: yaya ve müsellem, ilk düzenli birlikler.
- I. Murat: pençik ve Yeniçeri Ocağı; padişaha bağlı, maaşlı, sürekli ordu.
- Devşirme Kapıkulu ocaklarını besledi; tımarlı sipahiler ve akıncılar eyalet kuvvetleriydi.