Konu anlatımı
XX. yüzyılın başında Osmanlı aydınları devleti kurtarmanın yollarını tartışıyordu; bu tartışmalar II. Meşrutiyet'in ilanıyla siyasi hayata taşındı. Bu alt başlıkta dönemin fikir akımlarını, II. Meşrutiyet'i ve sonrasındaki iç gelişmeleri göreceksin.
Fikir akımları
Osmanlıcılık, Tanzimat'tan beri din ve milliyet farkı gözetmeden bütün halkı Osmanlı kimliği etrafında birleştirmeyi amaçlıyordu; Balkan Savaşları'nda gayrimüslim halkların ayrılmasıyla etkisini yitirdi. İslamcılık, Müslüman halkları halifelik etrafında toplamayı hedefledi ve II. Abdülhamit döneminde öne çıktı; I. Dünya Savaşı'nda bazı Arap gruplarının İngilizlerle iş birliği yapmasıyla zayıfladı. Türkçülük, Türklerin ortak dil, kültür ve tarih bilinciyle birleşmesini savundu; Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura bu akımın önde gelen isimleriydi ve akım Balkan Savaşları'ndan sonra güçlendi. Batıcılık kurtuluşu Batı'nın bilim ve tekniğinin yanında kültürünün de benimsenmesinde gördü. Prens Sabahattin ise yerinden yönetimi ve kişisel girişimi savunan ademimerkeziyetçiliği öne çıkardı.
II. Meşrutiyet
II. Abdülhamit'in yönetimine karşı kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti, meşrutiyetin yeniden ilanı için çalıştı. 1908'de Makedonya'daki gelişmeler ve buradaki İttihatçı subayların dağa çıkması üzerine II. Abdülhamit 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koydu. Seçimler yapıldı ve Meclis-i Mebusan yeniden açıldı. Ancak meşrutiyetin getirdiği geçiş ortamından yararlanan Bulgaristan Ekim 1908'de bağımsızlığını ilan etti, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i topraklarına kattı ve Girit Yunanistan'a bağlandığını açıkladı.
31 Mart Olayı ve sonrası
Rumi takvime göre 31 Mart 1325'te, yani miladi 13 Nisan 1909'da İstanbul'da meşrutiyet karşıtı bir ayaklanma çıktı. Selanik'ten gelen ve kurmay başkanlığını Mustafa Kemal'in yaptığı Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı; II. Abdülhamit tahttan indirildi ve yerine V. Mehmet Reşat geçti. 1909'da Kanun-i Esasi'de yapılan değişikliklerle padişahın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri artırıldı ve hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirildi. İttihat ve Terakki'nin yanında başka siyasi partiler de kuruldu. Ocak 1913'te İttihat ve Terakki, Babıali Baskını ile hükümeti devirerek yönetimi tamamen ele geçirdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 1909'da Kanun-i Esasi'de yapılan değişikliklerin 1876'daki ilk metinden farkı nedir?
Çözüm. 1876'daki Kanun-i Esasi padişaha meclisi açıp kapatma, kanunları onaylamama ve sürgün gibi geniş yetkiler tanıyordu; nitekim meclis 1878'de padişahın kararıyla kapatılmıştı. 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri azaltıldı, meclisin yetkileri artırıldı ve hükümet meclise karşı sorumlu tutuldu. Böylece meşruti yönetim güçlendi ve yönetimde meclisin ağırlığı arttı.
Örnek 2. II. Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra Bulgaristan'ın bağımsızlığını ilan etmesi ve Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan'a katılması neyi gösterir?
Çözüm. Meşrutiyetin ilanı Osmanlı'da yönetim değişikliğinin yarattığı bir geçiş ve belirsizlik dönemi açtı. Bulgaristan ve Avusturya-Macaristan bu ortamı fırsat bilerek uzun süredir istedikleri sonuçları oldubittiyle gerçekleştirdi. Bu durum, iç siyasetteki değişikliklerin dış politikada zayıflık olarak algılanabildiğini ve Osmanlı'nın büyük devletlerin çıkarları karşısında topraklarını korumakta zorlandığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- 31 Mart Olayı'nın tarihini miladi 31 Mart sanmak; olay rumi 31 Mart 1325, miladi 13 Nisan 1909'dadır.
- II. Meşrutiyet'le yeni bir anayasa hazırlandığını düşünmek; 1876'da hazırlanan Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe kondu.
- Türkçülüğün Balkan Savaşları'ndan önce devletin temel politikası olduğunu sanmak; Türkçülük Balkan Savaşları'ndan sonra güçlendi.
- Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık; ademimerkeziyetçilik.
- 23 Temmuz 1908 II. Meşrutiyet; Ekim 1908 Bulgaristan'ın bağımsızlığı, Bosna-Hersek'in ilhakı, Girit.
- 13 Nisan 1909 31 Mart Olayı ve Hareket Ordusu; 1909 değişiklikleri; Ocak 1913 Babıali Baskını.