Konu anlatımı
XVI. ve XVII. yüzyıllarda bilginin nasıl elde edileceğine ilişkin anlayış köklü biçimde değişti. Bu alt başlıkta Bilimsel Devrim'i, Aydınlanma Çağı'nı ve bu dönemde Osmanlı'daki bilim çalışmalarını göreceksin.
Yeni evren anlayışı
Orta Çağ boyunca kilisenin de benimsediği görüşe göre Dünya evrenin merkezindeydi. Kopernik 1543'te yayımlanan eserinde Güneş'in merkezde olduğunu ve Dünya'nın onun çevresinde döndüğünü ileri sürdü. Galileo da teleskop gözlemleriyle bu görüşü güçlendiren kanıtlar buldu; kilisenin evren anlayışıyla çelişen görüşleri nedeniyle yargılandı ve görüşlerinden vazgeçmeye zorlandı. Kepler gezegenlerin elips biçiminde yörüngelerde dolandığını gösterdi. Newton 1687'de yayımlanan eserinde evrensel çekim yasasını ortaya koyarak gök cisimlerinin hareketini matematikle açıkladı.
Bilimsel yöntem
Bilimsel Devrim'le bilginin kaynağı olarak kutsal metinler ve otoriteler yerine gözlem, deney ve matematik kabul edildi. Francis Bacon deney ve gözlemden genel sonuçlara ulaşmayı savundu; Descartes şüpheden ve akıl yürütmeden yola çıkan bir yöntem önerdi. İngiltere ve Fransa'da kurulan bilim akademileri bilim insanlarını bir araya getirdi ve çalışmaları destekledi. Bilimsel bilginin artması teknolojinin gelişmesine ve ilerleyen dönemde Sanayi Devrimi'ne zemin hazırladı.
Aydınlanma ve Osmanlı
XVIII. yüzyılda Aydınlanma düşünürleri aklın ve bilimin toplum hayatına da yol göstermesi gerektiğini savundu. Locke insanların yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklara sahip olduğunu; Montesquieu yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini; Rousseau egemenliğin halka ait olduğunu ileri sürdü. Bu düşünceler Amerikan Bağımsızlık Bildirisi'ne ve Fransız İhtilali'ne zemin hazırladı. Osmanlı'da XVI. yüzyılda Takiyüddin İstanbul'da bir rasathane kurdu, ancak rasathane kısa süre sonra yıktırıldı; XVII. yüzyılda Katip Çelebi coğrafya ve kaynak bilgisi alanında önemli eserler verdi. Ne var ki Avrupa'daki bilimsel gelişmeler Osmanlı'da uzun süre yakından izlenmedi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kopernik ve Galileo'nun görüşlerinin kilisenin tepkisiyle karşılaşması, Bilimsel Devrim ile skolastik düşünce arasındaki çatışmayı nasıl gösterir?
Çözüm. Skolastik düşüncede bilginin kaynağı kutsal metinler ve kilise öğretileriydi; Dünya'nın evrenin merkezinde olduğu görüşü de bu öğretilerle bağdaştırılmıştı. Kopernik ve Galileo ise gözlem ve hesaplamaya dayanarak bu görüşü reddetti. Kilisenin tepki göstermesi, iki farklı bilgi anlayışının çatıştığını gösterir: biri otoriteye, öbürü gözlem ve deneye dayanıyordu. Zamanla gözlem ve deneye dayalı yöntem üstün geldi ve bilim kilisenin denetiminden kurtuldu.
Örnek 2. Montesquieu'nun kuvvetler ayrılığı düşüncesi ile Rousseau'nun halk egemenliği düşüncesi mutlak monarşilere nasıl bir eleştiri getirir?
Çözüm. Mutlak monarşilerde yasama, yürütme ve yargı yetkileri tek bir hükümdarda toplanır ve egemenliğin kaynağı hükümdar sayılır. Montesquieu bu yetkilerin farklı organlara dağıtılmasını savunarak yetkinin tek elde toplanmasının keyfî yönetime yol açacağını vurguladı. Rousseau ise egemenliğin halka ait olduğunu ileri sürerek hükümdarın yetkisinin kaynağını sorguladı. İki düşünce birlikte, anayasal ve demokratik yönetimlerin fikrî temelini oluşturdu.
Sık yapılan hatalar
- Güneş merkezli görüşü ilk ortaya atanın Galileo olduğunu sanmak; görüşü Kopernik ortaya attı, Galileo gözlemlerle destekledi.
- Bilimsel Devrim'in kilisenin desteğiyle gerçekleştiğini düşünmek; yeni görüşler kilisenin tepkisiyle karşılaştı.
- Aydınlanma düşünürlerinin mutlak monarşiyi savunduğunu sanmak; onlar özgürlük, eşitlik ve halk egemenliğini savundu.
- Kopernik (1543) Güneş merkezli evren; Galileo teleskop; Kepler elips yörünge; Newton (1687) evrensel çekim.
- Bilimsel yöntem: gözlem, deney ve matematik; Bacon ve Descartes.
- Aydınlanma: Locke doğal haklar, Montesquieu kuvvetler ayrılığı, Rousseau halk egemenliği.
- Osmanlı: Takiyüddin rasathanesi, Katip Çelebi; Avrupa'daki gelişmeler yakından izlenmedi.