Konu anlatımı
Milli Mücadele yalnızca batıda değil, doğuda ve güneyde de sürdü. Bu alt başlıkta Doğu ve Güney cephelerinde yaşanan gelişmeleri ve bu cepheleri kapatan antlaşmaları göreceksin.
Doğu Cephesi
Kafkasya'daki Ermenistan, Mondros'tan sonra Doğu Anadolu'da toprak elde etmek amacıyla saldırılara girişti. TBMM'nin emriyle Kazım Karabekir Paşa komutasındaki ordu 1920 sonbaharında harekete geçti ve Kars başta olmak üzere bölgeyi geri aldı. Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması ile Kars ve çevresi Türkiye'de kaldı ve Ermenistan Sevr'in kendisine tanıdığı haklardan vazgeçti. Gümrü, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır ve TBMM'nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır. Doğu Cephesi'nin kapanmasıyla buradaki birliklerin bir bölümü Batı Cephesi'ne gönderilebildi.
Güney Cephesi
Güneyde Adana, Maraş, Antep ve Urfa çevresi Fransızların işgaline uğradı. Bölgede düzenli ordu bulunmadığı için mücadele halkın oluşturduğu Kuva-yı Milliye ile yürütüldü. Maraş'ta halk Şubat 1920'de Fransızları şehirden çıkardı; Urfa'da Fransızlar Nisan 1920'de çekilmek zorunda kaldı. Antep'te uzun süren kuşatma ve savunma halkın büyük fedakârlığıyla sürdü. Bu direnişler Fransızları ağır kayıplara uğrattı ve Fransa'nın Anadolu'daki politikasını gözden geçirmesine yol açtı.
Ankara Antlaşması
Sakarya zaferinden sonra 20 Ekim 1921'de Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşmayla Güney Cephesi kapandı, Fransa işgal ettiği yerlerden çekildi ve Hatay dışında bugünkü Suriye sınırı büyük ölçüde belirlendi; Hatay için özel bir yönetim öngörüldü. Fransa, TBMM'yi tanıyan ve Misak-ı Milli'yi büyük ölçüde kabul eden ilk İtilaf devleti oldu. Antlaşma İtilaf devletleri arasındaki birliği sarstı; güneydeki birlikler de Batı Cephesi'ne kaydırılabildi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Gümrü Antlaşması'nın TBMM açısından önemini açıklayın.
Çözüm. Gümrü, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır; bu yönüyle TBMM'nin bir devlet olarak antlaşma imzalayabildiğini gösterdi. Ermenistan'ın Sevr'in kendisine tanıdığı haklardan vazgeçmesi, Sevr'i geçersiz sayan ilk adımlardan biri oldu. Kars ve çevresinin Türkiye'de kalmasıyla doğu sınırında güvenlik sağlandı. Doğu Cephesi'nin kapanması sayesinde bu cephedeki birliklerin bir bölümü Batı Cephesi'ne kaydırıldı.
Örnek 2. Güney Cephesi'nde mücadelenin düzenli ordu yerine Kuva-yı Milliye ile yürütülmesi neyi gösterir?
Çözüm. TBMM'nin elindeki sınırlı kuvvetler doğuda Ermenistan'a ve batıda Yunan ordusuna karşı kullanılmak zorundaydı; güneye düzenli ordu gönderilemedi. Maraş, Antep ve Urfa'da halkın kendi imkânlarıyla örgütlenip Fransızlara karşı başarılı olması, Milli Mücadele'nin halkın topyekûn katılımına dayandığını gösterir. Bu direnişler Fransa'yı uzlaşmaya zorladı ve Ankara Antlaşması'nın zeminini hazırladı.
Sık yapılan hatalar
- Gümrü ile Kars antlaşmalarını karıştırmak; Gümrü Aralık 1920'de Ermenistan ile, Kars Ekim 1921'de Kafkas cumhuriyetleriyle imzalandı.
- Ankara Antlaşması'nın Yunanistan ile yapıldığını sanmak; Ankara Antlaşması Fransa ile yapıldı.
- Güney Cephesi'nde düzenli ordunun savaştığını düşünmek; mücadeleyi büyük ölçüde Kuva-yı Milliye yürüttü.
- Doğu: Kazım Karabekir, Kars; Aralık 1920 Gümrü: TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması.
- Güney: Maraş, Antep ve Urfa'da Fransızlara karşı Kuva-yı Milliye direnişi.
- 20 Ekim 1921 Ankara: Fransa ile; Güney Cephesi kapandı, Hatay için özel yönetim.