Konu anlatımı
Abbasiler, İslam medeniyetinin bilim ve kültürde en parlak dönemini yaşattı ve Türklerin İslam dünyasına katılımında belirleyici rol oynadı. Bu alt başlıkta Abbasi Devleti'ni ve Talas Savaşı'nı göreceksin.
Kuruluş ve yönetim anlayışı
Abbasiler, Hz. Muhammed'in amcası Abbas'ın soyundan geldikleri için bu adla anılır. Emevilerin Arap olmayan Müslümanlara yönelik ayrımcılığından hoşnutsuz olan Horasan halkının desteğiyle 750'de yönetimi ele geçirdiler ve Dicle kıyısında kurdukları Bağdat'ı başkent yaptılar. Abbasiler Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandı; İranlılar devlet yönetiminde, Türkler orduda önemli görevler aldı. Bu politika İslamiyet'in Türkler ve İranlılar arasında yayılmasını kolaylaştırdı.
Talas Savaşı
Orta Asya'da ilerleyen Çin'in Tang Hanedanı ile Abbasiler 751'de Talas Irmağı kıyısında karşı karşıya geldi. Savaş sırasında Karluk Türklerinin Abbasilerin yanında yer alması sonucu belirledi ve Çin ordusu yenildi. Talas Savaşı'yla Çin'in Orta Asya'daki ilerleyişi durdu ve Türk boyları Çin baskısından kurtuldu. Türklerle Araplar arasındaki düşmanlık yerini yakınlaşmaya bıraktı; Türkler arasında İslamiyet hızla yayılmaya başladı. Bu dönemden sonra Semerkant'ta kâğıt üretimi başladı ve kâğıt İslam dünyasında yaygınlaştı.
Bilim, Türkler ve zayıflama
Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'de Grek, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi; bu çeviriler İslam dünyasındaki özgün bilimsel çalışmalara kaynak oldu. Halife Mu'tasım ordusuna çok sayıda Türk asker aldı ve onlar için Samarra kentini kurdurdu; zamanla Türk komutanlar sarayda belirleyici bir güce ulaştı. Abbasilere bağlı Türk valiler Mısır'da Tolunoğulları ve İhşidiler gibi devletler kurdu. Halifelerin siyasi gücü giderek azaldı; Bağdat X. yüzyılda Şii Büveyhoğullarının denetimine girdi, 1055'te Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey bu baskıya son verdi. 1258'de Moğollar Bağdat'ı yıktı ve halifelik Kahire'de Memlüklerin himayesinde yalnızca dinî bir kurum olarak sürdü.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Abbasilerin Arap olmayan Müslümanlara eşit davranmasının Türklerin İslamiyet'e geçişine etkisini açıklayın.
Çözüm. Emeviler döneminde Arap olmayan Müslümanlar ikinci sınıf sayılıyor, Maveraünnehir'deki savaşlar Türk-Arap ilişkilerini olumsuz etkiliyordu. Abbasiler ise Arap olmayan Müslümanlara eşit davrandı ve Türklere orduda ve yönetimde görev verdi. Bu hoşgörülü politika, Talas Savaşı'nın yarattığı yakınlaşmayla birleşerek Türklerin İslamiyet'e bakışını olumlu yönde değiştirdi ve Türkler arasında İslamiyet'in yayılmasını hızlandırdı.
Örnek 2. Abbasi halifelerinin siyasi gücünün zamanla azalmasında hangi gelişmeler etkili olmuştur?
Çözüm. Ordunun gücü Türk komutanların elinde toplandıkça bu komutanlar saray siyasetinde belirleyici oldu. Uzak eyaletlerdeki valiler Mısır'daki Tolunoğulları gibi fiilen bağımsız devletler kurdu. X. yüzyılda Bağdat Şii Büveyhoğullarının denetimine girdi ve halife yalnızca dinî bir önder konumuna düştü. Bu gelişmeler, geniş bir ülkenin merkezden yönetilmesinin giderek zorlaştığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Talas Savaşı'nı Türklerle Araplar arasında yapılmış bir savaş sanmak; savaş Abbasiler ile Çin arasında yapıldı, Karluklar Abbasileri destekledi.
- Abbasilerin başkentinin Şam olduğunu düşünmek; Abbasilerin başkenti Bağdat'tı.
- 1258'de halifeliğin tamamen sona erdiğini sanmak; halifelik Kahire'de Memlüklerin himayesinde sürdü.
- 750: Abbasiler, Horasan desteği, Bağdat, Arap olmayanlara eşitlik.
- 751 Talas: Çin durduruldu, Türk-Arap yakınlaşması, İslamiyet'in Türkler arasında yayılması.
- Beytü'l-Hikme'de çeviriler; Samarra ve Türk askerleri.
- 1055'te Tuğrul Bey Bağdat'ta; 1258'de Moğollar Bağdat'ı yıktı.