Konu anlatımı
Hz. Muhammed'in vefatından sonra Müslümanlar, aralarından seçtikleri halifelerin yönetiminde hem iç sorunlarla uğraştı hem de geniş fetihler yaptı. Bu alt başlıkta 632–661 yılları arasındaki Dört Halife dönemini göreceksin.
Halife seçimi ve Hz. Ebubekir
Dört halife farklı yöntemlerle belirlendi: Hz. Ebubekir ileri gelenlerin toplantısında seçilip biat aldı, Hz. Ömer Hz. Ebubekir'in önerisiyle, Hz. Osman altı kişilik bir kurulun seçimiyle, Hz. Ali ise Medine halkının biatıyla halife oldu. Bu durum halife seçimi için kesin bir kural bulunmadığını gösterir. Hz. Ebubekir zekât vermeyi reddeden ve dinden dönen kabilelerle, yalancı peygamberlerle mücadele ederek birliği korudu. Yemame Savaşı'nda pek çok hafızın şehit olması üzerine Kur'an kitap hâlinde toplandı. Irak ve Suriye'ye yönelik fetihler de bu dönemde başladı.
Hz. Ömer dönemi
Hz. Ömer döneminde Yermük'te Bizans, Kadisiye ve Nihavend'de Sasaniler yenildi; Suriye, Filistin, Irak, İran ve Mısır İslam devletine katıldı. Sasani Devleti kısa süre sonra tümüyle ortadan kalktı ve İslam devleti Türk yurtlarıyla komşu hâle geldi. Geniş toprakları yönetmek için Hz. Ömer divan teşkilatını kurdu; askerlerin ve maaş alanların kayıtları tutuldu. Devlet hazinesi (beytülmal) düzenli bir kurum hâline geldi, illere valiler ve yargı işleri için kadılar atandı. Hicri takvim de bu dönemde resmî takvim olarak kabul edildi.
Hz. Osman ve Hz. Ali dönemleri
Hz. Osman döneminde fetihler Kuzey Afrika'ya ve Kafkasya'ya doğru sürdü; donanma kuruldu ve Kıbrıs'a sefer yapıldı. Kur'an'ın farklı okunuşlarından doğabilecek anlaşmazlıkları önlemek için Hz. Ebubekir döneminde toplanan nüsha çoğaltılarak önemli merkezlere gönderildi. Dönemin sonunda yönetime karşı hoşnutsuzluk arttı ve Hz. Osman bir isyan sırasında şehit edildi. Hz. Ali döneminde Cemel ve Sıffin gibi iç çatışmalar yaşandı; Sıffin'den sonra hakem yoluyla çözüm aranmasına karşı çıkan Hariciler ortaya çıktı. Hz. Ali 661'de bir Harici tarafından şehit edildi ve Dört Halife dönemi sona erdi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Hz. Ömer döneminde divan teşkilatının kurulması ve kadıların atanması hangi ihtiyaçtan doğmuştur?
Çözüm. Hz. Ömer döneminde yapılan fetihlerle İslam devleti Suriye'den İran'a ve Mısır'a kadar genişledi; farklı halkların yaşadığı geniş toprakları Medine'den yönetmek zorlaştı. Ordudaki askerlerin ve maaş alanların kayıtlarını tutmak, gelirleri düzenli toplamak için divanlar kuruldu. Farklı bölgelerdeki anlaşmazlıkları çözmek için de kadılar atandı. Bu düzenlemeler, devletin kabile düzeninden kurumsal bir yönetime geçtiğini gösterir.
Örnek 2. Kur'an'ın Hz. Ebubekir döneminde toplanması ile Hz. Osman döneminde çoğaltılmasının nedenlerini karşılaştırın.
Çözüm. Hz. Ebubekir döneminde Yemame Savaşı'nda pek çok hafızın şehit olması, Kur'an ayetlerinin kaybolabileceği kaygısını doğurdu; bu yüzden ayetler tek bir kitapta toplandı. Hz. Osman döneminde ise İslam geniş bir alana yayılmış, farklı bölgelerde farklı okunuşlar ortaya çıkmaya başlamıştı. Anlaşmazlıkları önlemek için toplanan nüsha çoğaltılıp merkezlere gönderildi. İlkinde amaç Kur'an'ı korumak, ikincisinde okunuşta birliği sağlamaktı.
Sık yapılan hatalar
- Kur'an'ı kitap hâline getiren halifenin Hz. Osman olduğunu sanmak; Hz. Ebubekir topladı, Hz. Osman çoğalttı.
- Dört halifenin aynı yöntemle seçildiğini düşünmek.
- Sasani Devleti'nin Emeviler döneminde yıkıldığını sanmak; Sasaniler Hz. Ömer döneminde başlayan fetihlerle kısa sürede yıkıldı.
- Ebubekir: dinden dönenlerle mücadele, Kur'an'ın toplanması.
- Ömer: Yermük, Kadisiye, Nihavend; divan, beytülmal, kadılar, hicri takvim.
- Osman: donanma, Kıbrıs, Kur'an'ın çoğaltılması; Ali: Cemel, Sıffin, Hariciler, 661.