Konu anlatımı
Cumhuriyetçilik, Atatürk ilkelerinin temelidir; öteki ilkeler ancak milli egemenliğe dayanan bir yönetimde hayata geçirilebilir. Bu alt başlıkta cumhuriyetçiliğin anlamını ve yönetim biçimini değiştiren siyasi inkılapları sırasıyla göreceksin.
Cumhuriyetçilik ilkesi
Cumhuriyetçilik, egemenliğin bir kişiye, aileye ya da hanedana değil millete ait olmasını ve yönetenlerin belirli sürelerle seçimle iş başına gelmesini esas alır. Atatürk, milli egemenliği en iyi yansıtan yönetim biçiminin cumhuriyet olduğunu düşünüyordu. Bu ilke yalnızca rejimin adını değil, vatandaşların yönetime katılmasını, düşünce özgürlüğünü ve kanun önünde eşitliği de kapsar. Saltanatın ve halifeliğin kaldırılması, cumhuriyetin ilanı, anayasal düzenin kurulması ve seçimlerin yapılması cumhuriyetçilikle ilişkilidir. Kadınlara siyasi hakların tanınması da egemenliğin kullanımına bütün vatandaşları kattığı için bu ilkeyle bağlantılıdır.
Saltanattan cumhuriyete
TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı; böylece milli egemenliğin önündeki en büyük engel ortadan kalktı ve Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu. Ekim 1923'te yaşanan hükümet bunalımı, devletin adının ve başının belirsizliğini açıkça gösterdi. 29 Ekim 1923'te Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda yapılan değişiklikle cumhuriyet ilan edildi; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi, İsmet Paşa başbakan oldu. Cumhuriyetin ilanıyla rejimin adı konuldu, devlet başkanlığı sorunu çözüldü ve milli egemenlik kalıcı bir yönetim biçimine kavuştu.
Halifeliğin kaldırılması ve 1924 Anayasası
3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanının üyeleri yurt dışına çıkarıldı; bu düzenleme hem cumhuriyetçilik hem laiklik bakımından önemlidir. 20 Nisan 1924'te kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yani 1924 Anayasası, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtti; yasama ve yürütme yetkileri mecliste toplandı, yargı yetkisi bağımsız mahkemelere verildi. Çok partili hayata geçmek için 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. Birincisi 1925'te kapatıldı, ikincisi kurulduğu yıl kendini feshetti; bu nedenle çok partili hayata geçiş o dönemde gerçekleşemedi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Saltanatın kaldırılması ile cumhuriyetin ilanı arasındaki farkı açıklayın.
Çözüm. Saltanatın kaldırılması, egemenliğin bir hanedana ait olduğu düzeni sona erdirdi ve Osmanlı Devleti'nin hukuken bittiğini gösterdi; ancak yeni rejimin adı henüz konmamıştı ve halifelik sürüyordu. Cumhuriyetin ilanı ise yönetim biçiminin adını koydu, devlet başkanlığı sorununu çözdü ve milli egemenliği kalıcı bir rejime dönüştürdü. Kısacası saltanatın kaldırılması eski düzeni yıktı, cumhuriyetin ilanı yeni düzeni kurdu.
Örnek 2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasına izin verilmesi cumhuriyetçilik ilkesiyle nasıl ilişkilendirilebilir?
Çözüm. Cumhuriyet, yöneticilerin seçimle belirlendiği ve farklı görüşlerin yarışabildiği bir rejimdir. Muhalefet partilerinin kurulmasına izin verilmesi, halka farklı siyasi seçenekler sunarak milli egemenliğin daha geniş biçimde kullanılmasını amaçlıyordu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1925'te kapatıldı, Serbest Cumhuriyet Fırkası da 1930'da kendini feshetti. Bu denemeler kısa sürse de çok partili ve demokratik bir cumhuriyet hedefinin erken adımları olarak değerlendirilir.
Sık yapılan hatalar
- Saltanatın ve halifeliğin aynı anda kaldırıldığını sanmak; saltanat 1 Kasım 1922'de, halifelik 3 Mart 1924'te kaldırıldı.
- Ankara'nın cumhuriyetin ilanından sonra başkent olduğunu düşünmek; Ankara 13 Ekim 1923'te, cumhuriyetin ilanından önce başkent oldu.
- Teşkilat-ı Esasiye adını yalnızca 1921 anayasasına vermek; 1924'te kabul edilen anayasa da Teşkilat-ı Esasiye Kanunu adını taşır.
- Cumhuriyetçilik: milli egemenlik ve seçimle gelen yöneticiler; öteki ilkelerin temeli.
- 1 Kasım 1922 saltanat; 13 Ekim 1923 Ankara; 29 Ekim 1923 cumhuriyet; 3 Mart 1924 halifelik; 20 Nisan 1924 anayasa.
- Çok partili denemeler: 1924 Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930 Serbest Cumhuriyet Fırkası.