Konu anlatımı
Laiklik, devletin yönetiminde ve hukukunda dinî kuralların değil akıl ve bilimin esas alınmasını sağlar. Bu alt başlıkta laikliğe yönelik adımları tarih sırasıyla ve hukuk alanındaki inkılapları sonuçlarıyla birlikte göreceksin.
Laiklik ilkesi
Laiklik, devlet ile din işlerinin ayrı tutulmasını; yönetimde, hukukta ve eğitimde aklın ve bilimin yol gösterici olmasını ifade eder. Laik devlet bütün inançlara eşit uzaklıkta durur, din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alır ve kimseyi inancından dolayı ayrıma uğratmaz. Laiklik, dinin siyasi çıkarlar için kullanılmasını da önler. Atatürk laikliği hem toplumun çağdaşlaşması hem de din ve vicdan özgürlüğünün korunması için gerekli görüyordu. Laiklik dinsizlik anlamına gelmez; kişinin inancını özgürce yaşamasını güvence altına alır.
Laikliğe yönelik adımlar
Saltanat ile halifeliğin birbirinden ayrılması laikliğe giden yolda ilk adım sayılır. Bunu, din ile devlet işlerini adım adım ayıran şu düzenlemeler izledi.
- 1 Kasım 1922: Saltanat kaldırıldı, halifelik siyasi yetkisi olmayan bir makam olarak bırakıldı.
- 3 Mart 1924: Halifelik ile Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı, yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Evkaf Genel Müdürlüğü kuruldu; Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı.
- 8 Nisan 1924: Şer'iye mahkemeleri kaldırıldı.
- 30 Kasım 1925: Tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı.
- 1926: Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
- 10 Nisan 1928: Devletin dininin İslam olduğunu belirten madde anayasadan çıkarıldı.
- 5 Şubat 1937: Laiklik, öteki ilkelerle birlikte anayasaya girdi.
Hukuk inkılabı ve Türk Medeni Kanunu
Osmanlı Devleti'nin son döneminde dinî hukuk ile Batı'dan alınan kanunlar bir arada uygulanıyordu; bu ikilik hukuk birliğini bozuyordu. Cumhuriyet döneminde hukuk birliğini sağlamak ve hukuku çağın gereklerine uygun hâle getirmek için Avrupa ülkelerinin kanunlarından yararlanıldı. İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Medeni Kanunu 17 Şubat 1926'da kabul edildi ve 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi. Aynı yıl İtalyan ceza kanunu örnek alınarak Türk Ceza Kanunu, Alman ve İtalyan ticaret kanunlarından yararlanılarak Ticaret Kanunu çıkarıldı. Medeni Kanun ile resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu oldu, kadın ve erkek miras, boşanma ve tanıklıkta eşit haklara kavuştu, aile hukuku da laik bir temele oturtuldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Saltanatın kaldırılması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, halifeliğin kaldırılması, din maddesinin anayasadan çıkarılması ve Türk Medeni Kanunu'nun kabulünü tarih sırasına koyun.
Çözüm. Saltanat 1 Kasım 1922'de, halifelik 3 Mart 1924'te kaldırıldı. Tekke ve zaviyeler 30 Kasım 1925'te kapatıldı. Türk Medeni Kanunu 1926'da kabul edildi. Devletin dininin İslam olduğunu belirten madde 10 Nisan 1928'de anayasadan çıkarıldı. Doğru sıra şöyledir: saltanatın kaldırılması, halifeliğin kaldırılması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Medeni Kanun'un kabulü, din maddesinin anayasadan çıkarılması. Laiklik ilkesi ise 1937'de anayasaya girmiştir.
Örnek 2. Türk Medeni Kanunu'nun toplumsal hayata etkilerini açıklayın ve kanunu ilgili ilkelerle ilişkilendirin.
Çözüm. Medeni Kanun ile aile hukuku dinî kurallardan ayrılıp laik bir temele dayandırıldı ve ülkede hukuk birliği sağlandı. Resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu oldu, boşanma mahkeme kararına bağlandı; kadınlar miras ve tanıklıkta erkeklerle eşit haklara kavuştu. Bu değişiklikler kadının toplumdaki yerini güçlendirdi ve siyasi hakların tanınmasına zemin hazırladı. Kanun, dinî kuralların yerine laik hukuku koyduğu için laiklikle, kanun önünde eşitlik sağladığı için halkçılıkla ilişkilidir.
Sık yapılan hatalar
- Laikliği dinsizlik ya da dine karşı olmak sanmak; laiklik din ile devlet işlerinin ayrılması ve din ve vicdan özgürlüğüdür.
- Din maddesinin anayasadan çıkarıldığı yılı laikliğin anayasaya girdiği yıl sanmak; madde 1928'de çıkarıldı, laiklik 1937'de anayasaya girdi.
- Türk Medeni Kanunu'nun İtalya'dan alındığını düşünmek; Medeni Kanun İsviçre'den, Ceza Kanunu İtalya'dan örnek alındı.
- Laiklik: din ve devlet işlerinin ayrılması, akıl ve bilim, din ve vicdan özgürlüğü.
- 1922 saltanat; 1924 halifelik, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti, şer'iye mahkemeleri; 1925 tekke ve zaviyeler; 1928 din maddesi; 1937 laiklik anayasada.
- Medeni Kanun İsviçre, Ceza Kanunu İtalya örneği; Medeni Kanun 17 Şubat 1926'da kabul edildi, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi.