Konu anlatımı
Cumhuriyet, kadınların toplumsal hayatta erkeklerle eşit yer almasını çağdaşlaşmanın gereği saydı. Bu alt başlıkta kadınlara önce medeni, sonra siyasi hakların hangi sırayla tanındığını ve bunun ilkelerle ilişkisini göreceksin.
Medeni Kanun ve kadın
Kadınlar Milli Mücadele'de cephelere cephane taşıyarak, mitinglere katılarak ve cemiyetlerde çalışarak önemli görevler üstlenmişti. Cumhuriyet döneminde kadınların hukuki konumunu değiştiren en önemli düzenleme 1926 tarihli Türk Medeni Kanunu oldu. Kanunla resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu hâle geldi, boşanma mahkeme kararına bağlandı ve kadınlar miras ile tanıklıkta erkeklerle eşit haklara kavuştu. Böylece aile hukuku laik bir temele kavuştu ve kadının aile içindeki yeri güçlendi.
Siyasi hakların aşamaları
Siyasi haklar aşamalı olarak tanındı. 3 Nisan 1930'da çıkarılan Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. 26 Ekim 1933'te muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerine katılma hakkı tanındı. 5 Aralık 1934'te anayasada ve seçim kanununda yapılan değişiklikle kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1935'te yapılan seçimlerden sonra ilk kadın milletvekilleri TBMM'ye girdi. Böylece kadınların siyasi hakları yerel yönetimlerden ulusal düzeye doğru genişletildi.
Avrupa ile karşılaştırma ve ilkelerle ilişkisi
Türk kadını milletvekili seçme ve seçilme hakkını Fransa, İtalya ve Belçika gibi birçok Avrupa ülkesinin kadınlarından önce elde etti. Kadınlara siyasi hakların tanınması, egemenliğin bütün millete ait olduğunu gösterdiği için cumhuriyetçilikle, kadın ile erkeği kanun önünde eşitlediği için halkçılıkla ilişkilidir. Medeni Kanun'un dinî kurallar yerine laik hukuku esas alması ise laiklikle bağlantılıdır. Bu haklar, kadınların eğitimde, çalışma hayatında ve kamu yönetiminde daha fazla yer almasının yolunu açtı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kadınlara seçme ve seçilme hakkı ilk kez 1934'te tanındı.” yargısını değerlendirin.
Çözüm. Yargı eksik ve yanıltıcıdır. 1934'te tanınan hak, milletvekili seçme ve seçilme hakkıdır. Kadınlar bundan önce 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te de muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazanmıştı. Dolayısıyla 1934, kadınların ulusal düzeydeki siyasete katılma hakkı elde ettiği yıldır; seçme ve seçilme hakkının ilk tanındığı yıl ise 1930'dur.
Örnek 2. Türk Medeni Kanunu'nun kadınlar açısından getirdiği değişiklikleri önceki aile hukukuyla karşılaştırın.
Çözüm. Önceki dönemde aile hukuku büyük ölçüde dinî kurallara dayanıyordu; çok eşlilik yasak değildi, boşanma çoğunlukla erkeğin tek taraflı iradesiyle gerçekleşebiliyordu, mirasta ve tanıklıkta kadın erkekle eşit sayılmıyordu. Medeni Kanun ile tek eşlilik ve resmî nikâh zorunlu oldu, boşanma mahkeme kararına bağlandı, miras ve tanıklıkta eşitlik sağlandı. Böylece kadının aile içindeki ve toplumdaki hukuki konumu güçlendi.
Sık yapılan hatalar
- Kadınlara siyasi hakların Medeni Kanun ile tanındığını sanmak; Medeni Kanun yalnızca medeni hakları düzenledi, siyasi haklar daha sonra ayrı düzenlemelerle tanındı.
- Muhtarlık seçimlerine katılma hakkının belediye seçimlerinden önce verildiğini sanmak; sıra 1930 belediye, 1933 muhtarlıktır.
- İlk kadın milletvekillerinin 1934'te meclise girdiğini düşünmek; hak 1934'te tanındı, ilk kadın milletvekilleri 1935 seçimleriyle meclise girdi.
- 1926 Medeni Kanun: resmî nikâh, tek eşlilik, miras ve tanıklıkta eşitlik.
- 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 5 Aralık 1934 milletvekilliği, 1935 ilk kadın milletvekilleri.
- Siyasi haklar cumhuriyetçilik ve halkçılıkla, Medeni Kanun laiklik ve halkçılıkla ilişkilidir.