Konu anlatımı
Siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiğini düşünen Cumhuriyet yönetimi, uzun savaşlardan yorgun çıkan ekonomiyi yeniden kurmaya çalıştı. Bu alt başlıkta 1923–1929 dönemini, 1929 bunalımını ve devletçilik uygulamalarını göreceksin.
1923–1929: Özel girişimin desteklendiği yıllar
17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi'nde ekonomik bağımsızlık hedefi, yerli malının kullanılması ve özel girişimin desteklenmesi gibi ilkeler benimsendi. 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu. 17 Şubat 1925'te aşar vergisi kaldırıldı ve köylünün yükü hafifletildi. 1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu ile Türk limanları arasında gemi işletme ve ticaret yapma hakkı Türk vatandaşlarına bırakıldı. 1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu, sanayi yatırımı yapan girişimcilere arsa desteği verdi ve onları bazı vergi ve gümrük ödemelerinden muaf tuttu. Bu dönemde devlet, özel sektörün gelişmesine yardımcı olan bir rol üstlendi.
1929 bunalımı ve devletçiliğe geçiş
Lozan'da kabul edilen hükümlere göre Türkiye 1929'a kadar gümrük tarifelerini değiştiremiyordu; bu durum yerli üretimi yabancı mallara karşı korumayı zorlaştırıyordu. 1929'da patlak veren Dünya Ekonomik Bunalımı, ihracatı büyük ölçüde tarım ürünlerine dayanan Türkiye'nin gelirlerini azalttı. Özel girişimin büyük yatırımlar için yeterli sermayesinin olmadığı da görülünce 1930'larda devletçilik uygulanmaya başlandı. Devletçilik, özel sermayenin yetmediği ya da yeterince kâr getirmediği için girmediği alanlarda devletin plan yaparak bizzat yatırımcı ve üretici olmasıdır. Bu ilke özel girişimi yasaklamaz; devlet ile özel sektörün birlikte yer aldığı karma bir ekonomiyi öngörür.
Devletçilik dönemi uygulamaları
1930'larda devlet, sanayileşmeyi hızlandırmak için bankalar kurdu ve plana dayalı yatırımlara girişti. Fabrikalar, hammadde kaynaklarına yakınlık ve bölgeler arası denge gözetilerek ülkenin farklı yerlerine kuruldu. Bu dönemin başlıca uygulamaları şunlardır.
- 1930: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın kuruluş kanunu çıkarıldı; banka 1931'de faaliyete geçti.
- 1933: Sanayi yatırımlarını yürütmek için Sümerbank kuruldu.
- 1934: I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya kondu; dokumadan kâğıda, camdan demir-çeliğe kadar birçok alanda yatırıma girişildi.
- 1935: Madencilik ve enerji alanında yatırım yapmak için Etibank kuruldu.
- Demir yolu yapımı sürdürüldü ve yabancı şirketlerin elindeki hatlar satın alınarak devletleştirildi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Devletçiliğin 1930'larda uygulanmaya başlanmasının nedenlerini sıralayın.
Çözüm. Birinci neden, 1923–1929 arasında desteklenen özel girişimin büyük fabrikalar kuracak sermaye birikimine sahip olmamasıdır. İkincisi, Lozan'da kabul edilen hükümler nedeniyle gümrük tarifelerinin 1929'a kadar değiştirilememesi ve yerli üretimin korunamamasıdır. Üçüncüsü, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın tarım ürünlerinin fiyatlarını düşürerek Türkiye'nin gelirlerini azaltmasıdır. Bu koşullarda devlet, kalkınmayı hızlandırmak için ekonomide doğrudan yatırımcı rolünü üstlendi.
Örnek 2. Aşar vergisinin kaldırılması ile Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun ekonomideki hedeflerini karşılaştırın.
Çözüm. Aşar vergisinin kaldırılması tarım kesimine yönelikti; köylünün üzerindeki ağır yükü kaldırarak tarımsal üretimi artırmayı ve kırsal kesimin refahını yükseltmeyi amaçladı. Teşvik-i Sanayi Kanunu ise sanayiye yönelikti; özel girişimcilere sağlanan kolaylıklarla fabrika sayısını artırmayı hedefledi. Biri tarımı, öbürü sanayiyi güçlendirmeye çalışsa da ikisi de ekonomik kalkınma ve ekonomik bağımsızlık hedefinin parçalarıdır.
Sık yapılan hatalar
- Devletçiliği özel mülkiyetin ve özel girişimin kaldırılması sanmak; devletçilikte özel girişim sürdü, devlet sermayenin yetmediği alanlara yatırım yaptı.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu'nu devletçilik döneminin uygulaması sanmak; kanun 1927'de özel girişimi desteklemek için çıkarıldı.
- Sümerbank ile Etibank'ın kuruluş yıllarını karıştırmak; Sümerbank 1933'te, Etibank 1935'te kuruldu.
- 1923 İzmir İktisat Kongresi; 1924 İş Bankası; 1925 aşarın kaldırılması; 1926 Kabotaj; 1927 Teşvik-i Sanayi.
- Gümrük tarifeleri 1929'a kadar değiştirilemedi; 1929 bunalımı devletçiliğe geçişi hızlandırdı.
- 1930–1931 Merkez Bankası; 1933 Sümerbank; 1934 I. Beş Yıllık Sanayi Planı; 1935 Etibank.