Konu anlatımı
Orta Çağ'da krallar ile soylular arasındaki güç mücadelesi, bugünkü anayasal düzenin ilk adımlarından birini doğurdu. Bu alt başlıkta Magna Carta'yı ve Orta Çağ'ın sonlarında Avrupa'da merkezî krallıkların nasıl güçlendiğini göreceksin.
Magna Carta'nın ortaya çıkışı
İngiltere'de Kral John, başarısız savaşların masraflarını karşılamak için soylulardan ağır vergiler istedi ve keyfî uygulamalara yöneldi. Buna tepki gösteren soylular ayaklandı ve 1215'te krala Magna Carta (Büyük Ferman) adlı belgeyi imzalattı. Belgeyle kralın soyluların rızası olmadan vergi koyması yasaklandı; özgür kişilerin de yasalara uygun bir yargılama olmadan tutuklanamayacağı ve cezalandırılamayacağı güvenceye bağlandı. Kilisenin hakları da güvence altına alındı.
Magna Carta'nın önemi
Magna Carta, kralın da yasalara uymak zorunda olduğu düşüncesini yazılı olarak ortaya koydu ve kralın yetkilerini sınırladı. Belge esas olarak soyluların haklarını korumak için hazırlanmıştı ve halkın geniş kesimlerine siyasi haklar vermedi. Ancak vergilerin onayla konması ve yargılanmadan ceza verilmemesi ilkeleri sonraki yüzyıllarda daha geniş kesimleri kapsayacak biçimde yorumlandı ve İngiltere'de vergi konusunda söz sahibi olan parlamentonun gelişmesine zemin hazırladı. Bu yüzden Magna Carta, anayasal düzenin ve hukukun üstünlüğü düşüncesinin ilk adımlarından biri sayılır.
Merkezî krallıkların güçlenmesi
Orta Çağ'ın sonlarına doğru Avrupa'da krallar senyörler karşısında güç kazandı. Haçlı Seferleri senyörleri zayıflattı; ticaretin canlanmasıyla zenginleşen burjuvazi, düzen ve güvenlik isteyen krallara vergi ve para desteği verdi. Barut ve top, şatolara dayanan feodal savunmayı etkisiz kıldı; bu pahalı silahlara ancak krallar sahip olabildi. İngiltere ile Fransa arasındaki Yüz Yıl Savaşları (1337–1453) iki ülkede de ulusal bilinci ve kral otoritesini güçlendirdi. Böylece feodal parçalanmışlığın yerini, güçlü krallara sahip merkezî devletler almaya başladı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Magna Carta'daki “kral soyluların rızası olmadan vergi koyamaz” ilkesi ile bugünkü demokratik yönetimlerde vergilerin meclis kararıyla konması arasında nasıl bir ilişki kurulabilir?
Çözüm. Magna Carta vergi koyma yetkisini kralın tek başına kullanabileceği bir yetki olmaktan çıkarıp başkalarının onayına bağladı. Bu ilke zamanla vergi konusunda söz sahibi olan meclislerin, yani parlamentonun gelişmesine zemin hazırladı. Bugün vergilerin halkın seçtiği meclislerce kanunla konması, Magna Carta ile başlayan yönetenin yetkisini sınırlama sürecinin bir devamı olarak görülebilir.
Örnek 2. Orta Çağ'ın sonlarında burjuvazinin feodal beylere karşı kralları desteklemesinin nedeni ne olabilir?
Çözüm. Burjuvazi ticaretle geçiniyordu; ticaret için güvenli yollar, tek tip vergi ve ölçüler gerekiyordu. Feodal düzende her senyör kendi topraklarında ayrı vergiler alıyor ve yolları denetliyordu; bu durum ticareti zorlaştırıyordu. Güçlü bir kral ise ülke genelinde düzen ve güvenlik sağlayabilirdi. Bu yüzden burjuvazi krallara vergi ve para desteği verdi; krallar da bu destekle senyörler karşısında güçlendi.
Sık yapılan hatalar
- Magna Carta'nın halkın tamamına siyasi haklar verdiğini sanmak; belge esas olarak soyluların haklarını güvenceye aldı.
- Magna Carta'nın kralın yetkilerini artırdığını düşünmek; belge kralın yetkilerini sınırladı.
- Merkezî krallıkların feodal beylerle birlikte güçlendiğini sanmak; krallar feodal beyler zayıfladıkça güçlendi.
- Magna Carta (1215, İngiltere, Kral John): onaysız vergi yok, yargılamasız ceza yok.
- Magna Carta kralın yetkilerini sınırladı ve parlamentonun gelişmesine zemin hazırladı.
- Merkezî krallıkları güçlendirenler: zayıflayan senyörler, burjuvazinin desteği, barut ve top, Yüz Yıl Savaşları.