Konu anlatımı
Orta Çağ'da hiçbir uygarlık bilgiyi tek başına üretmedi; bir toplumun buluşu ticaret, çeviri ve savaşlarla başka toplumlara geçti. Bu alt başlıkta Doğu'dan Batı'ya uzanan bu bilgi akışını ve ona aracılık eden merkezleri göreceksin.
Doğu'nun buluşları
Hindistan'da geliştirilen onluk sayı sistemi ve sıfır, Müslüman matematikçiler tarafından benimsenip geliştirildi ve Avrupa'ya “Arap rakamları” adıyla ulaştı; Roma rakamlarına göre hesap yapmayı çok kolaylaştırdı. Çin'de bulunan kâğıt, VIII. yüzyılın ortalarından sonra Semerkant'ta üretilmeye başlandı ve kısa sürede İslam dünyasına yayıldı; parşömene göre ucuz olduğu için kitap ve belge sayısını artırdı. Çin'de bilinen pusula ve barut da zamanla İslam dünyası üzerinden Avrupa'ya ulaştı. XIII. yüzyılda Moğol egemenliği döneminde İpek Yolu'nun güvenli hâle gelmesi Doğu ile Batı arasındaki ticareti ve bilgi akışını kolaylaştırdı.
İslam dünyasında çeviri ve bilim
Abbasiler döneminde Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'de Grek, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi. Böylece Aristoteles, Öklid ve Batlamyus gibi Antik Çağ bilginlerinin eserleri korunup geliştirildi. Harezmi cebiri bağımsız bir bilim dalı hâline getirdi; “algoritma” sözcüğü onun adından gelir. Tıp alanında İbn Sina'nın El-Kanun fi't-Tıb adlı eseri, felsefede İbn Rüşd'ün Aristoteles yorumları öne çıktı. İslam dünyası, eski uygarlıkların birikimini koruyan ve geliştiren bir köprü işlevi gördü.
Avrupa'ya geçiş yolları
Bilginin Avrupa'ya geçmesinde üç yol önemliydi. Endülüs'te Kurtuba ve Tuleytula (Toledo) gibi şehirlerde Arapça eserler Latinceye çevrildi. Sicilya'da Arap, Bizans ve Latin kültürleri bir arada yaşadı ve çeviriler yapıldı. Haçlı Seferleri ve İtalyan şehirlerinin Doğu ile ticareti de Doğu'nun ürünlerini ve buluşlarını Avrupa'da tanıttı. Latinceye çevrilen İbn Sina ve İbn Rüşd eserleri Avrupa üniversitelerinde uzun süre okutuldu. Bu birikim, Avrupa'da Rönesans'ın ve bilimsel gelişmelerin önemli kaynaklarından biri oldu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Harezmi'nin adının “algoritma” sözcüğüne dönüşmesi ve Hint sayılarının Avrupa'da “Arap rakamları” diye anılması hangi ortak sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. İki örnekte de bir bilgi, ortaya çıktığı ya da geliştiği yerden çok uzaklara taşınmış ve yeni toplumun diline yerleşmiştir. Hindistan'da doğan sayılar Müslüman bilginlerce geliştirilip Avrupa'ya aktarılmış, Harezmi'nin çalışmaları da çeviri yoluyla Avrupa'da tanınmıştır. Bu durum, Orta Çağ'da bilimin uygarlıklar arasında aktarılarak ilerlediğini ve İslam dünyasının bu aktarımda köprü görevi gördüğünü gösterir.
Örnek 2. Kâğıdın Çin'den İslam dünyasına, oradan Avrupa'ya yayılmasının yazılı kültür üzerindeki etkileri neler olmuştur?
Çözüm. Kâğıt, hayvan derisinden yapılan parşömene göre çok daha ucuz ve kolay üretilen bir yazı malzemesiydi. İslam dünyasında yaygınlaşması kitap sayısını, kütüphaneleri ve çeviri faaliyetlerini artırdı. Avrupa'ya geçince belge ve kitap yazımı kolaylaştı ve okuyan kişi sayısı arttı. Daha sonra matbaanın da kâğıtla birlikte kullanılması bilginin çok daha hızlı yayılmasını sağladı.
Sık yapılan hatalar
- Arap rakamlarının Arap Yarımadası'nda geliştirildiğini sanmak; sayı sistemi ve sıfır Hindistan'da geliştirildi.
- Orta Çağ'da Avrupa'nın İslam dünyasıyla hiç temas kurmadığını sanmak; ticaret, çeviri ve savaşlar yoluyla yoğun etkileşim vardı.
- Kâğıdı Avrupalıların bulduğunu sanmak; kâğıt Çin'de bulundu ve İslam dünyası üzerinden Avrupa'ya geçti.
- Hindistan: onluk sayı sistemi ve sıfır; Çin: kâğıt, pusula, barut.
- Bağdat'ta Beytü'l-Hikme: Grek, Hint ve İran eserlerinin Arapçaya çevrilmesi.
- Avrupa'ya geçiş: Endülüs, Sicilya, Haçlı Seferleri ve İtalyan ticaret şehirleri.