Konu anlatımı
Orta Çağ Avrupası'nda din hayatın her alanını belirliyordu ve bu gücün merkezinde Katolik Kilisesi vardı. Bu alt başlıkta kilisenin siyasi ve ekonomik gücünü, eğitim ve düşünce hayatına etkisini ve skolastik düşünceyi göreceksin.
Kilisenin siyasi ve ekonomik gücü
Batı Avrupa'daki Hristiyanların dinî lideri Roma'daki Papa'ydı. Katolik Kilisesi Avrupa'nın en büyük toprak sahiplerinden biriydi ve halktan ondalık denen bir vergi toplardı. Kilise, kurallarına uymayanları aforoz ederek dinden çıkarabilirdi; aforoz edilen kişi toplumdan dışlanır, bir kralın aforozu ise tebaasının ona bağlılığını sarsardı. Papa'nın kralları taç giydirerek meşrulaştırması da siyasi gücünü artırıyordu. Krallar ile Papa arasında kimin daha üstün olduğu konusunda zaman zaman çatışmalar yaşandı.
Eğitim ve skolastik düşünce
Orta Çağ'da okulların çoğu manastırlara ve kiliselere bağlıydı; Latince hem din hem bilim dili olarak kullanıldı ve okuryazarlık daha çok din adamları arasında yaygındı. Bu dönemde egemen olan skolastik düşüncede bilginin kaynağı kutsal metinler ve kilise öğretileriydi; akıl yalnızca bu öğretileri açıklamak ve kanıtlamak için kullanılıyordu. Aristoteles'in mantığı da bu amaçla yorumlandı. Kilise öğretileriyle çelişen görüşler sapkınlık sayıldı. Skolastik düşünce deney ve gözlemi bilginin kaynağı saymadığı için özgür ve eleştirel düşüncenin, dolayısıyla bilimin gelişmesini sınırladı.
Kiliselerin ayrılığı ve üniversiteler
Hristiyan dünyası 1054'te kesin olarak ikiye ayrıldı: Batı'da Papa'ya bağlı Katolik Kilisesi, Doğu'da İstanbul merkezli Ortodoks Kilisesi. Bu ayrılık Haçlı Seferleri sırasında iki dünya arasındaki güvensizliği de artırdı. Orta Çağ'ın sonlarına doğru Bologna, Paris ve Oxford gibi şehirlerde üniversiteler kuruldu. Bu kurumlarda kilisenin etkisi sürdü, ama İslam dünyasından çevrilen eserlerin de okutulmasıyla düşünce hayatı canlanmaya başladı. Skolastik düşünce Rönesans ile birlikte güçlü biçimde sorgulanacaktı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir Orta Çağ kralının Papa tarafından aforoz edildikten sonra affedilmek için Papa'dan özür dilemek zorunda kaldığı anlatılıyor. Bu olay kilise ile krallar arasındaki ilişki hakkında neyi gösterir?
Çözüm. Aforoz edilen bir kral hem dinî bakımdan dışlanır hem de tebaasının ve soyluların ona bağlılığını kaybetme tehlikesiyle karşılaşırdı. Kralın özür dilemek zorunda kalması, Papa'nın krallar üzerinde güçlü bir yaptırım gücü olduğunu gösterir. Bu durum, Orta Çağ Avrupası'nda dinî otoritenin siyasi otoriteyi etkileyebildiğini ve kilisenin kralların meşruiyeti üzerinde söz sahibi olduğunu ortaya koyar.
Örnek 2. Skolastik düşüncenin egemen olduğu bir ortamda, kilisenin benimsediği evren anlayışına aykırı bir görüşü savunan bir bilim insanı hangi tepkiyle karşılaşabilirdi? Nedenini açıklayın.
Çözüm. Skolastik düşüncede bilginin kaynağı kilise öğretileriydi ve bu öğretilerle çelişen görüşler sapkınlık sayılıyordu. Aykırı bir görüşü savunan bilim insanı görüşünden vazgeçmeye zorlanabilir, yargılanabilir ve cezalandırılabilirdi. Bu durum skolastik düşüncenin gözlem ve deneye dayalı bilimin gelişmesini nasıl sınırladığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Skolastik düşüncenin deney ve gözlemi esas aldığını sanmak; bilginin kaynağı kilise öğretileriydi.
- Orta Çağ'da bütün Hristiyanların Papa'ya bağlı olduğunu düşünmek; Ortodokslar İstanbul merkezli kiliseye bağlıydı.
- Aforozu yalnızca halka uygulanan bir ceza sanmak; krallar da aforoz edilebiliyordu.
- Kilisenin gücü: geniş topraklar, ondalık vergisi, aforoz, kralları taç giydirme.
- Eğitim kilisede, dil Latince; skolastik düşünce aklı kilise öğretilerine bağladı.
- 1054: Katolik ve Ortodoks kiliselerinin ayrılması.