Konu anlatımı
Büyük Selçuklular, Türk devlet geleneğini İslam ve İran yönetim deneyimiyle birleştirerek sonraki Türk devletlerine örnek olan bir teşkilat kurdu. Bu alt başlıkta Selçuklu yönetimini, ikta sistemini ve Nizamiye medreselerini göreceksin.
Merkez ve taşra yönetimi
Devletin başında sultan bulunurdu; halifeden aldığı onay, sultanın İslam dünyasındaki meşruiyetini güçlendirirdi. Devlet işleri vezirin başkanlığındaki Divan-ı Saltanat'ta görüşülür; maliye, yazışma ve denetim gibi işler ayrı divanlarda yürütülürdü. Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması nedeniyle şehzadeler (melikler) eyaletlere yönetici olarak gönderilir, yanlarına onları eğiten ve yönetimde yol gösteren atabeyler verilirdi. Merkez ordusu, satın alınan ya da esir alınan gençlerin sarayda yetiştirilmesiyle oluşan gulamlardan; taşra kuvvetleri ise ikta sahiplerinin yetiştirdiği atlı askerlerden oluşurdu.
İkta sistemi
Vezir Nizamülmülk'ün geliştirdiği ikta sisteminde devlete ait toprakların vergi gelirleri, asker yetiştirme karşılığında komutanlara ve devlet görevlilerine bırakılırdı. İkta sahibi bu gelirle belirli sayıda atlı asker besler ve savaşta orduya katılırdı. Toprağın mülkiyeti devlette kalırdı. Bu sistemle hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslendi, vergiler düzenli toplandı, toprağın boş kalması önlendi ve taşrada devlet otoritesi sağlandı. İkta sistemi daha sonra Türkiye Selçuklularında ve Osmanlı'daki tımar sisteminde de etkili oldu.
Nizamiye medreseleri
Nizamülmülk, ilki 1067'de Bağdat'ta açılan ve kendi adıyla anılan medreseleri Nişabur, İsfahan, Belh, Herat ve Musul gibi pek çok şehirde kurdurdu. Medrese mezunları kadı, müderris ve kâtip olarak görev aldı; böylece devletin yetişmiş insan ihtiyacı karşılandı. Medreselerde Sünni anlayışın öne çıkarılması, Batınilerin etkisine karşı düşünce alanında bir savunma hattı kurmayı amaçlıyordu. Hocaların ücretleri ile öğrencilerin yurt ve yemek masrafları vakıfların gelirleriyle ödenirdi. Nizamiye medreseleri, devlet eliyle kurulan ve düzenli işleyen eğitim kurumlarının İslam dünyasındaki öncü örneklerindendir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir Selçuklu komutanına verilen iktanın vergi gelirinin, komutanın beslemekle yükümlü olduğu atlı askerlerin donatımında kullanıldığı biliniyor. Bu düzenin devlet hazinesine ve orduya etkisini açıklayın.
Çözüm. Askerlerin donatımı ve geçimi ikta gelirinden karşılandığı için devlet hazinesinden maaş ödenmesine gerek kalmadı; hazine büyük bir yükten kurtuldu. Ülkenin her yanına dağılmış ikta sahipleri sayesinde savaş zamanı hızla toplanabilecek kalabalık bir atlı ordu hazır bekledi. Toprağın mülkiyeti devlette kaldığı için ikta sahibi görevini yerine getirmezse iktası geri alınabilirdi; bu da merkezin denetimini sürdürmesini sağladı.
Örnek 2. Nizamiye medreselerinin kurulmasında eğitim amacının yanında hangi siyasi amaçlar etkili olmuştur?
Çözüm. Büyük Selçuklu Devleti geniş bir ülkeyi yönetebilmek için yetişmiş kadılara, kâtiplere ve yöneticilere ihtiyaç duyuyordu; medreseler bu kadroları yetiştirdi. Ayrıca Batınilerin propagandası ve suikastları devletin birliğini tehdit ediyordu. Medreselerde Sünni anlayışın öğretilmesi bu propagandaya karşı fikrî bir savunma oluşturdu. Böylece Nizamiye medreseleri hem devletin insan gücünü yetiştirdi hem de siyasi ve mezhebî birliği korumaya yardım etti.
Sık yapılan hatalar
- İkta sahibinin toprağın sahibi olduğunu sanmak; toprağın mülkiyeti devlete aitti, ikta sahibine vergi geliri bırakılırdı.
- Nizamiye medreselerini Osmanlı medreseleriyle karıştırmak; Nizamiye medreseleri Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün eseridir.
- Atabeyi bağımsız bir hükümdar sanmak; atabey, meliği yetiştiren ve ona yol gösteren devlet adamıydı.
- Sultan, vezir ve Divan-ı Saltanat; melikler ve atabeyler; gulamlar.
- İkta: vergi geliri karşılığında asker; masrafsız ordu, düzenli vergi, sürekli üretim; tımara kaynaklık etti.
- Nizamiye medreseleri: Bağdat 1067, devlete kadro, Sünni anlayış, vakıfla finansman.