Konu anlatımı
İslamiyet'in Türkler arasında halk düzeyinde yayılmasında devletler kadar dervişlerin de büyük payı vardır. Bu alt başlıkta bu dervişlerin en etkililerinden Ahmet Yesevi'yi ve eseri Divan-ı Hikmet'i göreceksin.
Ahmet Yesevi
Ahmet Yesevi XII. yüzyılda Türkistan'daki Yesi şehrinde yaşadı; öğretisi ve onu izleyenlerin yolu Yesevilik adıyla anıldı. İslamiyet'i Türklere sevgi, hoşgörü, alçak gönüllülük ve insanlara hizmet temelinde anlatan bir tasavvuf anlayışı geliştirdi. Bozkırdaki Türk boyları arasında İslamiyet'in yayılmasında ve benimsenmesinde etkili oldu. Türk dünyasında büyük saygı gören Ahmet Yesevi'nin bugün Kazakistan'daki Türkistan şehrinde bulunan türbesi, sonraki yüzyıllarda Timur döneminde yaptırılmıştır.
Divan-ı Hikmet
Ahmet Yesevi'nin hikmet denen şiirleri Divan-ı Hikmet'te toplanmıştır. Hikmetler, Arapça ya da Farsça değil, halkın rahatça anlayacağı yalın bir Türkçeyle ve Türk halk şiirinin ölçüsü olan heceyle söylendi. Böylece İslamiyet'in ve tasavvufun temel düşünceleri, okuma yazma bilmeyen bozkır halkına bile dilden dile ulaşabildi. Eserin dili, saray çevresine seslenen Kutadgu Bilig'den farklı olarak doğrudan halka yöneliktir. Divan-ı Hikmet, Türk tasavvuf edebiyatının ilk ve en etkili eserlerinden biridir.
Yesevi dervişleri ve Anadolu
Ahmet Yesevi'nin yolunu izleyen dervişler, Türkmen göçleriyle birlikte Horasan'dan Anadolu'ya geldi. Horasan erenleri ya da alperenler diye anılan bu dervişler, kurdukları zaviyelerle hem İslamiyet'i hem de Türk kültürünü yaydı; yeni fethedilen topraklarda yerleşmeyi ve tarımı teşvik etti. Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre gibi Anadolu'nun önemli gönül insanları bu gelenekten etkilendi. Yesevi geleneği, Anadolu'nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına önemli katkılar sağladı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Ahmet Yesevi'nin hikmetlerini sade Türkçeyle ve hece ölçüsüyle yazmasının nedeni ve sonucu nedir?
Çözüm. Ahmet Yesevi, İslamiyet'i ve tasavvufu Türk halkına anlatmayı amaçlıyordu. Bozkırdaki Türklerin çoğu Arapça ve Farsça bilmiyordu, okuma yazma da yaygın değildi. Bu yüzden halkın konuştuğu sade Türkçeyi ve ezberlemesi kolay olan hece ölçüsünü seçti. Sonuçta hikmetler dilden dile yayıldı ve İslamiyet Türkler arasında halk düzeyinde benimsendi.
Örnek 2. Kutadgu Bilig ile Divan-ı Hikmet'i ölçü, konu ve hitap ettiği kitle bakımından karşılaştırın.
Çözüm. Kutadgu Bilig aruz ölçüsüyle yazılmış, saray çevresine ve devlet yöneticilerine seslenen bir siyasetnamedir; konusu devlet yönetimidir. Divan-ı Hikmet ise hece ölçüsüyle ve sade bir Türkçeyle yazılmış, doğrudan halka seslenen tasavvufi şiirlerden oluşur; konusu inanç ve ahlaktır. İki eser de Türkçedir ve İslamiyet'in kabulünden sonra yazılmıştır; bu yönüyle Türkçenin hem sarayda hem halk arasında edebiyat dili olarak kullanıldığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Divan-ı Hikmet'in aruz ölçüsüyle yazıldığını sanmak; hikmetler hece ölçüsüyle yazıldı.
- Divan-ı Hikmet'i Divan-ı Lügati't-Türk ile karıştırmak; biri tasavvufi şiirler, öbürü sözlüktür.
- Ahmet Yesevi'nin Anadolu'da yaşadığını düşünmek; Ahmet Yesevi Türkistan'da yaşadı, öğretisi dervişleriyle Anadolu'ya ulaştı.
- Ahmet Yesevi: XII. yüzyıl, Yesi (Türkistan), Yesevilik.
- Divan-ı Hikmet: sade Türkçe, hece ölçüsü, tasavvuf, halka seslenme.
- Horasan erenleri Yesevi geleneğini Anadolu'ya taşıdı ve Anadolu'nun Türkleşmesine katkı sağladı.