Konu anlatımı
Büyük Selçuklu Devleti, Oğuz Türklerinin kurduğu ve kısa sürede İslam dünyasının en güçlü devleti hâline gelen bir imparatorluktur. Bu alt başlıkta devletin kuruluşunu, yükselişini, Anadolu'nun kapılarını açan Malazgirt Savaşı'nı ve yıkılış nedenlerini göreceksin.
Kuruluş
Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuk Bey, X. yüzyılın sonlarında Seyhun Nehri kıyısındaki Cend şehrine yerleşti ve İslamiyet'i kabul etti. Torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler, Gaznelilerin baskısına karşı Horasan'da güçlendi. 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Gazneli ordusunu yenen Selçuklular, savaş alanında toplanan kurultayda Tuğrul Bey'i hükümdar seçerek Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdu. Selçuklular kısa sürede İran'ın büyük bölümünü ele geçirdi.
Yükseliş
Selçuklular 1048'de Pasinler Savaşı'nda Bizans ordusunu yendi; bu, Türklerle Bizans arasındaki ilk büyük meydan savaşıdır. Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı; halife ona Doğu'nun ve Batı'nın hükümdarı anlamına gelen bir unvan verdi ve İslam dünyasının siyasi önderliği Türklere geçti. Alparslan 1071'de Malazgirt'te Bizans ordusunu bozguna uğrattı ve İmparator Romen Diyojen'i esir aldı; savaş sırasında Bizans ordusundaki Peçenek ve Uz askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi sonucu etkiledi. Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. Melikşah döneminde devlet Orta Asya'dan Anadolu'ya ve Suriye'ye uzanan en geniş sınırlarına ulaştı.
Zayıflama ve yıkılış
1092'de Melikşah'ın ve veziri Nizamülmülk'ün ölümünden sonra şehzadeler arasında taht kavgaları başladı; ülkenin hanedanın ortak malı sayılması bu kavgaları besledi. Melikler ve atabeyler bölgelerinde bağımsız davranmaya başladı, Batıniler suikastlarla devleti sarstı. Sultan Sencer devleti bir süre toparladı; ancak 1141'de Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve Maveraünnehir elden çıktı. Ardından vergi anlaşmazlığı yüzünden ayaklanan Oğuz boylarına yenilerek bir süre esir kaldı. Büyük Selçuklu Devleti 1157'de Sencer'in ölümüyle sona erdi; topraklarında atabeylikler ve Türkiye Selçukluları gibi devletler varlığını sürdürdü.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusundaki Peçenek ve Uz askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi neyi gösterir?
Çözüm. Peçenek ve Uz askerleri Türk kökenliydi ve Selçuklularla aynı dili konuşuyor, benzer bir kültürü paylaşıyordu. Savaş sırasında Selçuklu tarafına geçmeleri, soydaşlık bağlarının savaşın sonucunu etkileyebildiğini gösterir. Olay aynı zamanda Bizans ordusunun farklı kökenden paralı askerlere dayanmasının bir zayıflık olduğunu, bu askerlerin bağlılığının her zaman güvenilir olmadığını ortaya koyar.
Örnek 2. Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılış nedenlerini iç ve dış etkenler olarak sınıflandırın.
Çözüm. İç etkenler: ülkenin hanedanın ortak malı sayılmasından doğan taht kavgaları, meliklerin ve atabeylerin bağımsız davranması, Batınilerin suikastları ve Oğuz boylarının ayaklanması. Dış etken: 1141'de Katvan'da Karahıtaylara yenilgi ve Maveraünnehir'in kaybı. İç sorunlar devleti zayıflatırken dış yenilgi bu zayıflığı derinleştirdi ve devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle sona erdi.
Sık yapılan hatalar
- Dandanakan'ı Bizans'a karşı kazanılmış bir zafer sanmak; Dandanakan'da Gazneliler yenildi.
- Pasinler ile Malazgirt'i karıştırmak; Pasinler 1048'de Tuğrul Bey, Malazgirt 1071'de Alparslan dönemindedir.
- Malazgirt'ten hemen sonra Anadolu'nun tamamen Türklerin eline geçtiğini düşünmek; Anadolu'nun yurt edinilmesi uzun bir süreçtir.
- 1040 Dandanakan: kuruluş; 1048 Pasinler: Bizans'a karşı ilk büyük zafer.
- 1055: Tuğrul Bey Bağdat'ta, İslam dünyasının önderliği Türklerde.
- 1071 Malazgirt: Anadolu'nun kapıları açıldı; Melikşah: en geniş sınırlar.
- 1092 sonrası taht kavgaları; 1141 Katvan; 1157 yıkılış.