Konu anlatımı
İlk büyük uygarlıklar, bol su ve verimli toprak sunan nehir boylarında kuruldu. Bu alt başlıkta Dicle ile Fırat arasındaki Mezopotamya uygarlıklarını ve Nil boyundaki Mısır uygarlığını yönetim, hukuk, ekonomi ve bilim bakımından göreceksin.
Sümerler ve Akadlar
Sümerler Mezopotamya'nın güneyinde Ur, Uruk ve Lagaş gibi şehir devletleri hâlinde yaşadı. Her şehrin başında hem din hem devlet işlerini yürüten rahip-krallar vardı. Şehrin merkezindeki ziggurat tapınak olduğu kadar tahıl deposu, okul ve gök cisimlerinin gözlendiği bir yerdi. Sümerler sulama kanalları açtı, Ay yılına dayanan bir takvim ve 60 tabanlı bir sayı sistemi kullandı. Akadlar ise şehir devletlerini tek yönetim altında birleştiren ilk büyük devleti kurdu. Bölgenin çevresinde dağ ya da deniz gibi doğal engellerin bulunmaması, Mezopotamya'nın sık sık istilaya uğramasına ve devletlerin birbirini izlemesine yol açtı.
Babil ve Asur
Babil Kralı Hammurabi M.Ö. XVIII. yüzyılda kanunlarını bir dikilitaşa kazıtıp halkın görebileceği bir yere diktirdi. Bu kanunlarda suça aynı biçimde karşılık veren kısas anlayışı (“göze göz, dişe diş”) vardır; verilen ceza, suçu işleyenin ve zarar görenin hangi toplumsal sınıftan olduğuna göre farklılaşır. Kanunların yazıya geçirilmesi, cezanın bireylerin öç almasına bırakılmayıp devletçe verilmesi bakımından önemlidir. Babilliler astronomi ve matematikte de ilerledi. Asurlular ticarete önem verdi ve Anadolu'da ticaret kolonileri kurdu; Kayseri yakınlarındaki Kültepe'de (Kaniş) bulunan tabletler Anadolu'nun en eski yazılı belgeleridir. Asur başkenti Ninova'da büyük bir kütüphane oluşturuldu.
Mısır uygarlığı
Mısır'da tarım Nil'in yıllık taşkınlarına bağlıydı. Ülkeyi yöneten firavun tanrı-kral sayılırdı; yönetim teokratik ve mutlak bir yapıdaydı. Ölümden sonra hayata inanan Mısırlılar firavunlar için piramit biçiminde anıtsal mezarlar yaptı ve bedeni korumak için mumyalama yöntemini geliştirdi; bu uygulama anatomi ve tıp bilgisini artırdı. Taşkınların zamanını önceden bilmek için Güneş yılına dayanan bir takvim hazırlandı. Taşkından sonra silinen tarla sınırlarını yeniden ölçme ihtiyacı geometrinin gelişmesini sağladı. Çöllerle ve denizle çevrili olması Mısır'ı Mezopotamya'ya göre daha korunaklı kıldı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Hammurabi Kanunları'na göre bir soylunun gözünü çıkaranın gözü çıkarılırken, aynı zararı daha alt sınıftan birine veren kişi gümüş ödüyordu. Bu bilgi Babil toplumu ve hukuku hakkında neyi gösterir?
Çözüm. Aynı suça zarar görenin sınıfına göre farklı ceza verilmesi, Babil toplumunun sınıflara ayrıldığını ve kanun önünde eşitliğin bulunmadığını gösterir. Soyluya karşı işlenen suçta kısas uygulanması, Hammurabi Kanunları'ndaki “göze göz” anlayışını yansıtır. Cezaların yazılı kurallara göre devletçe verilmesi ise hukukun bireysel öç almanın yerini aldığını gösterir.
Örnek 2. Mısır'da piramitlerin yapılması ile tıp ve geometrinin gelişmesi arasında nasıl bir bağlantı kurulabilir?
Çözüm. Piramitler, ölümden sonra hayata inanan Mısırlıların firavunlar için yaptığı mezarlardır. Aynı inanç bedenin korunmasını gerekli kıldı ve mumyalama yöntemi geliştirildi; mumyalama sırasında insan vücudunun yapısı tanındığı için anatomi ve tıp bilgisi arttı. Dev yapıların planlanması ve taş blokların ölçülmesi, Nil taşkınlarından sonra tarlaların yeniden ölçülmesi gibi, geometri ve matematik bilgisinin gelişmesine katkı sağladı. Böylece dinî inançlar ve ekonomik ihtiyaçlar bilimsel birikimi besledi.
Sık yapılan hatalar
- Hammurabi Kanunları'nı bilinen ilk yazılı kanunlar sanmak; Sümerlerde daha eski yazılı kanunlar bulunmuştur.
- Zigguratı yalnızca tapınak sanmak; depo, okul ve gözlem yeri olarak da kullanıldı.
- Mısır'da firavunun yalnızca siyasi lider olduğunu düşünmek; firavun tanrı-kral sayılırdı.
- Sümer: şehir devleti, rahip-kral, ziggurat; Akad: Mezopotamya'yı birleştiren ilk büyük devlet.
- Hammurabi: yazılı kanun, kısas, sınıfa göre ceza.
- Asur: Kültepe ticaret kolonileri, Anadolu'nun en eski yazılı belgeleri.
- Mısır: Nil, tanrı-kral firavun, piramit, mumyalama, Güneş takvimi, geometri.