Konu anlatımı
Hitit Devleti'nin yıkılmasından sonra Anadolu'nun farklı bölgelerinde yeni uygarlıklar gelişti. Bu alt başlıkta Frigleri, Lidyalıları, İyonları ve Urartuları, her birinin insanlığa kattığı yeniliklerle birlikte göreceksin.
Frigler ve Lidyalılar
Frigler Orta Anadolu'da Sakarya Nehri çevresinde güçlendi; başkentleri Ankara'nın Polatlı ilçesi yakınlarındaki Gordion'du. Ekonomileri tarım ve hayvancılığa dayanan Frigler tarıma büyük önem verdi; tarım aletlerine ve çift süren öküzlere zarar verenlerin ağır cezalandırıldığı anlatılır. Eskişehir'deki Midas Anıtı onların kaya işçiliğini gösterir. Batı Anadolu'da Sardes (Salihli, Manisa) merkezli Lidyalılar ise ticaretle zenginleşti. Lidyalılar M.Ö. VII. yüzyılda altın ve gümüş karışımından, üzerinde devlet damgası bulunan bilinen ilk sikkeleri bastı. Damga paranın ağırlığını ve değerini güvenceye aldığı için her alışverişte madeni tartmaya gerek kalmadı; ticaret hızlandı ve kolaylaştı. Lidya M.Ö. VI. yüzyılda Persler tarafından ele geçirildi.
İyonlar
Ege kıyılarında Foça ile Milet arasındaki bölgede yaşayan İyonlar Milet, Efes ve Foça gibi şehir devletleri kurdu. Deniz ticaretiyle zenginleşen bu şehirler Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında koloniler kurdu. Mezopotamya ve Mısır'ın birikimiyle temas, ticaretin getirdiği zenginlik ve görece özgür düşünce ortamı bilim ve felsefenin gelişmesini sağladı. Miletli Thales ve Anaksimandros ile Efesli Herakleitos, doğadaki olayların nedenini tanrılarda değil, akıl ve gözlemle bulunabilecek ilkelerde aradı; Thales'in bir Güneş tutulmasını önceden bildirdiği anlatılır. Efes'teki Artemis Tapınağı İyon mimarisinin ünlü örneklerindendir.
Urartular
Van Gölü çevresindeki dağlık bölgede yaşayan Urartuların başkenti Tuşpa'ydı (Van). Dağlık topraklarda tarımı mümkün kılmak için baraj, gölet ve uzun sulama kanalları inşa ettiler; Menua Kanalı bugün bile kısmen kullanılmaktadır. Maden işçiliğinde ileriydiler; tunçtan kazanlar, kemerler ve silahlar ürettiler. At yetiştiriciliği önemliydi. Yüksek tepelere kaleler kurdular ve ölümden sonra hayata inandıkları için kayalara oyulmuş mezarlar yaptılar. Urartular çivi yazısını Asurlulardan alarak kullandı ve Asurlularla uzun süre mücadele etti.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Lidyalıların damgalı sikke basmasından önce alışveriş takasla ya da tartılan maden parçalarıyla yapılıyordu. Sikkenin kullanılmaya başlanması ticarette hangi değişikliklere yol açmıştır?
Çözüm. Takasta elindeki malı isteyen ve istediğin malı veren birini bulmak zordu; tartılan maden parçalarında ise her alışverişte ağırlık ve saflık denetlenmek zorundaydı. Belirli ağırlıktaki ve devlet damgalı sikke, değerini güvenceye aldığı için bu denetimi gereksiz kıldı. Alışveriş hızlandı, güven arttı, malların değeri ortak bir ölçüyle karşılaştırılabildi ve ticaret genişledi. Bu kolaylık nedeniyle sikke kısa sürede komşu toplumlarca da benimsendi.
Örnek 2. Bilim ve felsefenin İlk Çağ'da Anadolu'nun batı kıyılarındaki İyon şehirlerinde gelişmesinin nedenleri neler olabilir?
Çözüm. İyon şehirleri deniz ticaretiyle zenginleşmişti; zenginlik, insanların düşünce ve bilimle uğraşabileceği bir ortam yarattı. Ticaret ilişkileri Mezopotamya ve Mısır'ın astronomi, matematik ve tıp birikimini bu şehirlere taşıdı. Şehir devletlerinde görece özgür bir düşünce ortamı vardı. Bu koşullar, doğa olaylarını mitolojiyle değil akılla açıklamaya çalışan Thales gibi düşünürlerin yetişmesini sağladı.
Sık yapılan hatalar
- Kâğıt parayı Lidyalıların kullandığını sanmak; Lidyalılar madenden sikke bastı.
- İyon düşünürlerinin doğa olaylarını dinî inançlarla açıkladığını düşünmek; onlar akıl ve gözlemi esas aldı.
- Urartuların göçebe bir toplum olduğunu sanmak; kanal ve barajlarıyla yerleşik tarım toplumuydular.
- Frig: Gordion, tarıma önem; Lidya: Sardes, bilinen ilk sikkeler.
- İyon: Milet, Efes; Thales, Anaksimandros, Herakleitos; akılcı düşünce.
- Urartu: Tuşpa, Menua Kanalı, baraj, maden işçiliği, kaya mezarları.