Konu anlatımı
Hititler Anadolu'da geniş bir alana egemen olan ilk büyük devlettir ve yönetim, hukuk ve diplomasi alanında dikkat çekici örnekler bırakmıştır. Bu alt başlıkta Hititlerin devlet yapısını, kanunlarını, Mısır ile ilişkilerini ve kültürünü göreceksin.
Yönetim
Hititler Kızılırmak yayı içinde güçlendi; başkentleri Hattuşaş'tı (Boğazköy, Çorum). Devletin başında tabarna unvanlı kral bulunurdu; kral aynı zamanda başkomutan, başyargıç ve baş rahipti. Soylulardan oluşan Pankuş Meclisi kralın gücünü sınırlardı; bu meclis yasaları çiğneyen kralı yargılayabilir, taht anlaşmazlıklarında da söz söyleyebilirdi. Tavananna unvanlı kraliçe de yönetimde söz sahibiydi ve dinî törenlerde önemli görevler üstlenirdi. Kral Telepinu tahta geçişi kurallara bağlayarak taht kavgalarını azaltmaya çalıştı. Bu özellikler Hitit kralının yetkilerinin mutlak olmadığını gösterir.
Hukuk ve diplomasi
Hitit kanunlarında cezalar çoğunlukla tazminata dayanırdı: zarar veren kişi zarar görene belirli miktarda gümüş ya da mal öderdi. Bu yönüyle Hitit hukuku, kısası esas alan Hammurabi Kanunları'ndan daha yumuşaktır. Hititler Suriye'ye egemen olmak için Mısır'la mücadele etti; M.Ö. XIII. yüzyılda yapılan Kadeş Savaşı kesin bir sonuç vermedi. Savaştan yaklaşık on altı yıl sonra Hitit kralı III. Hattuşili ile firavun II. Ramses arasında Kadeş Antlaşması imzalandı. Taraflar birbirine saldırmayacak, üçüncü bir güce karşı yardımlaşacak ve birinin ülkesinden kaçıp öbürüne sığınanları geri verecekti. Antlaşmanın Hitit nüshası Hattuşaş'ta kil tablet üzerinde, Mısır nüshası ise tapınak duvarlarında günümüze ulaştı. Antlaşma, eşit taraflar arasında yapılan ve metni günümüze ulaşan en eski barış antlaşmalarından biri sayılır; bir kopyası Birleşmiş Milletler binasında sergilenir.
Din, kültür ve ekonomi
Hititler çok tanrılıydı; fethettikleri bölgelerin tanrılarını da benimsedikleri için ülkelerinden “bin tanrılı ülke” diye söz ederlerdi. Hattuşaş yakınlarındaki Yazılıkaya bir açık hava tapınağıdır. Hititler çivi yazısının yanında hiyeroglif bir yazı da kullandı. Kralların yaptıklarını yıl yıl anlatan yıllıklar (anallar) tarih yazıcılığının ilk örneklerinden sayılır. Ekonomi tarım, hayvancılık, maden işçiliği ve ticarete dayanıyordu. Hitit Devleti M.Ö. 1200 civarında Deniz Kavimleri Göçü sırasında yıkıldı; ardından Güneydoğu Anadolu'da küçük Geç Hitit şehir devletleri varlığını sürdürdü.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir Hitit belgesinde kralın, Pankuş Meclisi'nin kararıyla bir suçtan dolayı yargılanabileceği yazıyor. Bu bilgiyi Mısır firavunlarının konumuyla karşılaştırın.
Çözüm. Hitit kralının soylulardan oluşan bir meclis tarafından yargılanabilmesi, yetkilerinin sınırsız olmadığını ve yönetimde soyluların söz sahibi olduğunu gösterir. Mısır'da ise firavun tanrı-kral sayılırdı ve yetkileri teokratik ve mutlaktı; onu yargılayabilecek bir meclis yoktu. Bu karşılaştırma, İlk Çağ'da bütün krallıkların aynı yönetim anlayışına sahip olmadığını gösterir.
Örnek 2. Kadeş Antlaşması'nın hükümleri ve iki ayrı yazıyla iki ayrı ülkede kayda geçirilmesi, Hititler ve dönemin devletlerarası ilişkileri hakkında hangi sonuçlara ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Saldırmazlık, karşılıklı yardım ve sığınanların iadesi gibi hükümler iki tarafı da bağlar; bu, antlaşmanın eşit taraflar arasında yapıldığını ve Hititlerin Mısır'a bağlanmadığını gösterir. Metnin Hattuşaş'ta çivi yazısıyla, Mısır'da hiyeroglifle kaydedilmesi, yazının devletlerarası ilişkileri kalıcı biçimde düzenlemekte kullanıldığını gösterir. Antlaşma, savaşın yanında diplomasinin de sorunları çözmenin bir yolu olarak görüldüğünü kanıtlar.
Sık yapılan hatalar
- Hitit hukukunun kısasa dayandığını sanmak; cezalar çoğunlukla tazminata dayanır.
- Kadeş Antlaşması'nı Hititlerin Mısır'a bağlanması olarak yorumlamak; antlaşma eşit taraflar arasında yapıldı.
- Pankuş'u halk meclisi sanmak; Pankuş soylulardan oluşan bir meclistir.
- Hattuşaş; kral (tabarna), kraliçe (Tavananna), soylular meclisi Pankuş.
- Hitit hukuku tazminata, Hammurabi Kanunları kısasa dayanır.
- Kadeş Antlaşması: Mısır ile, eşit taraflar, saldırmazlık, yardımlaşma, sığınanların iadesi.
- Bin tanrılı inanç, Yazılıkaya, yıllıklar (anallar).