Konu anlatımı
İslamiyet öncesi Türk devletleri farklı coğrafyalarda kurulsa da ortak bir devlet anlayışına sahipti. Bu alt başlıkta bu anlayışın temel kavramlarını ve devletlerin işleyişine etkilerini göreceksin.
Kut ve hükümdarlık
Eski Türklerde yönetme yetkisine kut denir ve kutun hükümdara Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Kut, hükümdara halkını doyurma, koruma ve adaletle yönetme görevi yüklüyordu; görevini yerine getirmeyen hükümdarın kutunu kaybedeceğine inanılırdı. Kutun yalnızca hükümdarda değil hanedanın bütün üyelerinde bulunduğuna, ülkenin de hanedanın ortak malı sayıldığına inanılırdı. Bu anlayış, hükümdarın ölümünden sonra oğulları ve kardeşlerinin tahta hak iddia etmesine, taht kavgalarına ve devletlerin kısa sürede parçalanmasına yol açtı. Ülke yönetiminin hanedan üyeleri arasında paylaşılması ikili teşkilatın da temelini oluşturdu.
Töre ve kurultay
Töre, Türk toplumunun yüzyıllar içinde oluşan yazısız hukuk kurallarıdır; adalet, eşitlik, iyilik ve insanlık gibi değerlere dayanır. Töre hükümdar dâhil herkesi bağlardı; töreye aykırı davranan hükümdar meşruiyetini yitirirdi. Değişen koşullar yeni kurallar gerektirdiğinde konu kurultayda görüşülür ve töreye yeni kurallar eklenebilirdi. Kurultay (toy, kengeş), hükümdarın başkanlık ettiği, hatun ile önde gelen devlet adamlarının ve boy başbuğlarının katıldığı bir danışma meclisiydi. Savaş, barış, göç ve elçi kabulü gibi konular burada tartışılır, son kararı hükümdar verirdi. Hatun yönetimde söz sahibiydi; kurultaya katılır, elçi kabullerinde hükümdarın yanında bulunurdu.
Ordu-millet anlayışı
Bozkırda sürekli yer değiştirmek, sürüleri ve yurdu korumak gerektiği için savaşabilecek her erkek asker sayılırdı; çocuklara binicilik ve okçuluk erken yaşta öğretilirdi. Ordu ile toplumun iç içe geçtiği bu yapıya ordu-millet denir. Türk orduları hafif atlı okçulardan oluşur ve hızlı hareket ederdi; düşmanı sahte bir geri çekilmeyle tuzağa çekip kuşatma taktiği yaygın olarak kullanılırdı. Mete Han döneminde uygulanan onlu sistem ordunun düzenli ve disiplinli olmasını sağladı. Ordu-millet anlayışı Türk devletlerinin hızla büyümesini sağlarken yerleşik toplumlar karşısında askerî bir üstünlük de yarattı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir Türk hükümdarının ölümünden sonra kardeşi ile oğlunun tahtı ele geçirmek için savaştığı anlatılıyor. Bu durum hangi devlet anlayışından kaynaklanır ve devlete etkisi ne olabilir?
Çözüm. Eski Türklerde kutun bütün hanedan üyelerine geçtiğine ve ülkenin hanedanın ortak malı olduğuna inanılırdı. Bu yüzden hem kardeş hem oğul tahtta hak sahibi sayılıyordu ve kesin bir veraset kuralı yoktu. Taht kavgaları devletin gücünü bölerek dış düşmanlara karşı zayıflamasına, hatta parçalanmasına yol açabilirdi. Bu sorun, eski Türk devletlerinin genellikle uzun ömürlü olamamasının nedenlerinden biridir.
Örnek 2. Töre ile kurultay arasındaki ilişkiyi, bir topluluğun yeni bir sorunla karşılaştığı durum üzerinden açıklayın.
Çözüm. Töre yazısız ve gelenekten gelen kurallardan oluşur; ama her yeni durumu önceden düzenlemiş olamaz. Örneğin bir topluluk yeni bir komşuyla ilk kez ilişki kurduğunda ya da yeni bir ticaret düzeni gerektiğinde töre yetersiz kalabilir. Böyle durumlarda konu kurultayda ele alınır ve verilen kararlarla töre genişletilir. Böylece töre hem herkesi bağlayan bir düzen sağlar hem de değişen koşullara uyum gösterebilir.
Sık yapılan hatalar
- Kurultayın kararlarıyla hükümdarı bağlayan bir meclis olduğunu sanmak; kurultay danışma meclisidir.
- Törenin yazılı ve değişmez olduğunu düşünmek; töre yazısızdır ve kurultayda yeni kurallar eklenebilir.
- Hükümdarlık hakkının yalnızca ilk doğan oğula ait olduğunu düşünmek; kut bütün hanedan üyelerinin hakkı sayılırdı.
- Kut: Gök Tanrı'nın verdiği yönetme yetkisi; hanedanın ortak hakkı sayıldığı için taht kavgalarına yol açtı.
- Töre: yazısız hukuk, hükümdarı da bağlar; kurultay: hatun ve beylerin katıldığı danışma meclisi.
- Ordu-millet: her erkek asker; atlı okçular, onlu sistem, sahte geri çekilme taktiği.