Konu anlatımı
Göktürkler, Türk adını devlet adı olarak taşıyan ilk siyasi topluluktur ve Türk tarihinin en önemli yazılı belgelerini bırakmıştır. Bu alt başlıkta Göktürk Devleti'nin kuruluşunu, yönetimini, yıkılışını ve Orhun Yazıtları'nı göreceksin.
Kuruluş ve yükseliş
Göktürkler, Avarlara (Juan-juanlara) bağlı yaşarken 552'de Bumin Kağan önderliğinde onları yenerek bağımsız bir devlet kurdu. Göktürk Devleti Türk adını taşıyan ilk devlettir. Devlet ikili teşkilatla yönetildi: ülkenin doğusunda kağan, batısında onun adına yabgu unvanlı bir hanedan üyesi bulunuyordu. Batıda İstemi Yabgu, Sasanilerle iş birliği yaparak Akhunları yıktı; ardından İpek Yolu ticareti yüzünden Sasanilerle anlaşmazlığa düştü ve Bizans'a elçi göndererek ilişki kurdu. Göktürkler böylece Çin'den Bizans'a uzanan bir diplomasi ağının parçası oldu.
Bölünme ve II. Göktürk Devleti
Taht kavgaları ve Çin'in ayrılıkçı politikası sonucunda Göktürk Devleti 582'de doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı. Doğu Göktürkleri 630'da Çin egemenliğine girdi; bu dönemde Türk beyleri Çin unvanları aldı ve Türk halkı ağır sıkıntılar yaşadı. VII. yüzyılın sonlarında Kutluk Kağan Türk boylarını yeniden toplayarak Çin egemenliğine son verdi ve II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurdu. Bilge Kağan döneminde kardeşi Kül Tigin ordunun başında, Tonyukuk ise devletin önde gelen danışmanı olarak önemli görevler üstlendi. II. Göktürk Devleti VIII. yüzyılın ortalarında Uygur, Karluk ve Basmıl boylarının saldırısıyla yıkıldı.
Orhun Yazıtları
Bugünkü Moğolistan'da Orhun Nehri yakınında bulunan yazıtlar Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikildi. Göktürk alfabesiyle yazılan bu metinler, Türklerin kendi dilleri ve alfabeleriyle yazdığı bilinen ilk belgeler arasındadır; Türk adı bu yazıtlarda bir millet adı olarak geçer. Yazıtlarda Bilge Kağan millete seslenir, devletin yeniden kuruluşu için yapılanları anlatır, birlik çağrısı yapar ve Çin'in hoş sözlerine, yumuşak ipeklerine kanılmamasını öğütler. Hükümdarın halka karşı sorumluluğu ve bağımsızlığın önemi yazıtların ana düşünceleridir. Yazıtlar 1889'da bulundu ve 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen tarafından okundu.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Göktürklerde ülkenin doğusunda kağanın, batısında yabgunun bulunması hangi ihtiyaçtan doğmuş olabilir? Bu düzenin olası sakıncası nedir?
Çözüm. Göktürk Devleti doğuda Çin sınırlarından batıda Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan çok geniş bir ülkeydi; tek bir merkezden yönetilmesi zordu. İkili teşkilat batıdaki boyların ve ticaret yollarının daha yakından denetlenmesini sağladı. Ancak yabgu da hanedan üyesi olduğu ve kut bütün hanedanın hakkı sayıldığı için batıdaki yönetici zamanla bağımsızlık isteyebiliyordu. Nitekim Göktürk Devleti 582'de doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.
Örnek 2. Orhun Yazıtları'nın Türk tarihi bakımından önemini dil, tarih ve devlet anlayışı yönlerinden değerlendirin.
Çözüm. Dil bakımından yazıtlar, Türkçenin elimizdeki en eski yazılı metinleri arasında yer alır ve Göktürk alfabesinin kullanıldığını gösterir. Tarih bakımından Göktürk Devleti'nin yıkılışı, Çin egemenliği yılları ve yeniden kuruluşu gibi olaylar Türklerin kendi ağzından anlatılır. Devlet anlayışı bakımından hükümdarın milleti doyurmak, giydirmek ve birliği korumakla yükümlü olduğu, bağımsızlığın her şeyden önemli sayıldığı görülür.
Sık yapılan hatalar
- Orhun Yazıtları'nı I. Göktürk Devleti'ne bağlamak; yazıtlar II. Göktürk Devleti dönemine aittir.
- Göktürkleri bilinen ilk Türk devleti sanmak; bilinen ilk Türk devleti Asya Hunlarıdır.
- Yabguyu bağımsız bir hükümdar sanmak; yabgu kağana bağlı olarak batıyı yöneten hanedan üyesiydi.
- 552: Bumin Kağan ve Göktürk Devleti; ikili teşkilat (doğuda kağan, batıda yabgu).
- 582: ikiye ayrılma; 630: Doğu Göktürklerinin Çin egemenliğine girmesi.
- II. Göktürk: Kutluk Kağan, Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk.
- Orhun Yazıtları: Kül Tigin 732, Bilge Kağan 735; 1893'te Thomsen okudu.