Konu anlatımı
Uygurlar, bozkırdan şehre geçen Türk topluluklarının en dikkat çekici örneğidir. Bu alt başlıkta Uygur Devleti'nin kuruluşunu, yerleşik hayata geçişin nedenlerini ve sonuçlarını ve Uygurların kültür alanındaki başarılarını göreceksin.
Kuruluş ve din değişimi
Uygurlar, II. Göktürk Devleti'ni yıkan boylardan biri olarak VIII. yüzyılın ortalarında Ötüken merkezli bir devlet kurdu. Bögü Kağan döneminde Maniheizm devletin dini oldu. Hayvan öldürmeyi ve et yemeyi hoş görmeyen kuralları olan bu dinin, Uygurların hayvancılığa dayalı bozkır yaşamından uzaklaşmasında etkili olduğu kabul edilir. Zamanla Budizm de Uygurlar arasında yaygınlaştı. Uygurlar Çin'deki büyük bir iç isyanın bastırılmasında Çin'e yardım ederek bölgedeki etkinliklerini artırdı.
Yerleşik hayat ve ekonomi
Uygurlar Ötüken'de Ordu-Balık gibi şehirler kurdu; saraylar, tapınaklar ve surlarla çevrili yerleşim yerleri yaptı. Tarım ve bağcılık yaygınlaştı, şehirlerde zanaatkârlar ve tüccarlar ortaya çıktı. İpek Yolu ticaretinden büyük kazanç sağladılar. Alım satım, kira ve borç gibi ilişkileri tanıklı yazılı sözleşmelere bağlamaları, toplum hayatının yerleşik düzene ne ölçüde uyum sağladığını gösterir. 840'ta Kırgızların saldırısıyla Ötüken'deki devlet yıkılınca Uygurlar Turfan ve Kansu bölgelerine göç ederek yeni devletler kurdu ve vaha tarımıyla yerleşik hayatlarını sürdürdü.
Kültür ve sanat
Uygurlar Soğd yazısından geliştirilen Uygur alfabesini kullandı; bu alfabe daha sonra başka Türk toplulukları ve Moğollar tarafından da benimsendi. Kâğıt ve tahta kalıplarla baskı tekniği kullanılarak dinî metinler çoğaltıldı, kütüphaneler oluşturuldu. Tapınak duvarlarına renkli resimler yapıldı ve minyatür sanatı gelişti. Uygurlar dinî, edebî ve hukuki pek çok metin yazdı; bu metinler Türkçenin gelişimini izlemek için değerli kaynaklardır. Yerleşik hayat, Uygurların bilim, sanat ve yazılı kültürde ilerlemesini sağladı.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir Uygur sözleşmesinde bir bağ parçasının kiraya verildiği, kira bedelinin ve tanıkların adlarının yazıldığı görülüyor. Bu belge Uygur toplumu hakkında hangi sonuçlara ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Bağ kiralanması, Uygurların tarımla uğraştığını ve toprağın bir değer olarak el değiştirebildiğini gösterir; bu da yerleşik hayatın göstergesidir. Kira bedelinin ve tanıkların yazılması, hukuki ilişkilerin yazılı belgelere bağlandığını ve yazının günlük işlerde de sıkça kullanıldığını gösterir. Belge, Uygurlarda düzenli bir hukuk ve ekonomi hayatı oluştuğunu düşündürür.
Örnek 2. Uygur alfabesinin daha sonra Moğollar tarafından da kullanılması hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Bir toplumun kullandığı alfabenin başka bir toplum tarafından benimsenmesi, Uygurların kültür alanında komşularını etkileyecek bir birikime sahip olduğunu gösterir. Moğollar devlet işlerinde yazıya ihtiyaç duyduklarında Uygur kâtiplerinden ve alfabesinden yararlandı. Bu durum, siyasi gücünü kaybeden bir topluluğun kültürel etkisini sürdürebildiğini ve kültürlerin etkileşim yoluyla yayıldığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Uygurların yerleşik hayata geçişini yalnızca din değişimine bağlamak; ticaret ve tarıma uygun bölgeler de bu süreçte etkiliydi.
- Uygurların 840'tan sonra tarihten silindiğini düşünmek; Turfan ve Kansu'da yeni devletler kurdular.
- Uygur alfabesini Göktürk alfabesiyle aynı sanmak; Uygur alfabesi Soğd yazısından geliştirildi.
- Uygurlar VIII. yüzyılın ortalarında II. Göktürk Devleti'ni yıkan boylardandır.
- Bögü Kağan döneminde Maniheizm benimsendi; ardından Budizm yayıldı.
- Yerleşik hayat: şehir, tarım, ticaret, yazılı sözleşmeler; 840'ta Kırgızlar yıktı.
- Uygur alfabesi, kâğıt, tahta kalıp baskı, kütüphane, duvar resmi ve minyatür.