Konu anlatımı
Tarih geçmişi anlatır, ama bunu bir hikâye anlatıcısı gibi değil, kanıtlara dayanarak yapar. Bu alt başlıkta tarih biliminin neyi incelediğini, hangi kaynaklardan yararlandığını ve bir tarihçinin hangi aşamalardan geçerek bilgi ürettiğini göreceksin.
Tarihin konusu ve özellikleri
Tarih, insan topluluklarının geçmişteki siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman belirterek inceler. Tarih olayları bir kez yaşanır ve aynen tekrarlanmaz; bu yüzden tarihçi deney yapamaz, geçmişi doğrudan gözlemleyemez. Olaylar neden-sonuç ilişkisi içinde ele alınır: Malazgirt Savaşı'nı anlatmak, savaşın nedenlerini ve Anadolu'ya etkilerini de açıklamak demektir. Kısa sürede olup biten ve zamanı belli olan gelişmelere olay, Anadolu'nun Türkleşmesi gibi uzun sürede oluşan gelişmelere süreç denir; bazı kitaplarda süreç yerine olgu terimi de kullanılır.
Olgu ve yorum
Kaynaklarla kanıtlanabilen ve doğruluğu herkesçe sınanabilen bilgiye tarihî olgu denir: “Malazgirt Savaşı 1071'de yapıldı.” cümlesi bir olgudur. Tarihçinin olgulara dayanarak yaptığı değerlendirmeye yorum denir: “Malazgirt, Anadolu'nun yurt edinilmesinde en belirleyici gelişmedir.” cümlesi bir yorumdur ve başka bir tarihçi farklı bir gelişmeyi öne çıkarabilir. Sınavda kesin ya da kanıtlanabilir bilgi istenirse olguyu, değerlendirme ya da görüş istenirse yorumu seçmelisin. Yeni kaynakların bulunması hem olgu bilgisini genişletebilir hem de yorumları değiştirebilir; bu yüzden tarih bilgisi sürekli gelişir.
Kaynaklar ve yöntem
Yazılı kaynaklar kitabe, ferman, antlaşma metni, kronik, mektup ve gazete gibi belgelerdir; yazısız kaynaklar alet, silah, çanak çömlek, mezar ve yapı kalıntılarıdır. Olayın tanıklarına ya da olayın yaşandığı döneme ait kaynaklar birinci el, bu kaynaklardan yararlanılarak sonradan yazılan eserler ikinci el kaynaktır: Orhun Yazıtları birinci el, bugün yazılmış bir Göktürk tarihi ikinci el kaynaktır. Tarihçi önce kaynakları tarar, sonra sınıflandırır ve çözümler, güvenilirliklerini eleştirir, en sonunda bilgileri birleştirip yorumlayarak yazar. Bu çalışmada arkeoloji (kazı), nümizmatik (paralar), paleografya (eski yazılar), epigrafi (kitabeler) ve kronoloji (takvim ve zaman) gibi yardımcı bilimlerden yararlanır. Tarihçinin tarafsız olması, kaynaklarını belirtmesi ve olayları kendi döneminin koşulları içinde değerlendirmesi gerekir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci şu iki cümleyi karşılaştırıyor: “Kanuni Sultan Süleyman 1526'da Mohaç Savaşı'nı kazandı.” ve “Mohaç, Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki en parlak başarısıdır.” Hangisi olgu, hangisi yorumdur?
Çözüm. Birinci cümle savaşın tarihini, komutanını ve sonucunu bildirir; bu bilgiler kaynaklarla kanıtlanabilir, bu yüzden bir olgudur. İkinci cümle “en parlak başarı” diyerek bir değerlendirme yapar; başka bir tarihçi farklı bir başarıyı öne çıkarabilir. Kişiden kişiye değişebilen bu değerlendirme yorumdur.
Örnek 2. Bir tarihçi XVI. yüzyıla ait bir kadı sicili, aynı dönemi anlatan ve XX. yüzyılda yazılmış bir kitap ve bir kazıda bulunan çanak çömlek parçaları kullanıyor. Bu kaynakları yazılı–yazısız ve birinci el–ikinci el olarak sınıflandırın.
Çözüm. Kadı sicili olayların yaşandığı döneme ait yazılı bir belgedir; birinci el yazılı kaynaktır. XX. yüzyılda yazılan kitap eski kaynaklardan yararlanılarak hazırlandığı için ikinci el yazılı kaynaktır. Çanak çömlek parçaları döneme ait buluntulardır ve üzerlerinde yazı yoktur; birinci el yazısız kaynaktır.
Sık yapılan hatalar
- Her eski belgeyi birinci el kaynak saymak; olaydan çok sonra yazılmış eserler ikinci el kaynaktır.
- Değerlendirme içeren cümleleri olgu sanmak; “en önemli”, “en büyük” gibi ifadeler genellikle yorum bildirir.
- Tarih bilgisinin deneyle doğrulanabileceğini düşünmek; tarih olayları tekrarlanmaz.
- Tarih: insan topluluklarının geçmişi; yer ve zaman göstererek, kaynaklara dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içinde.
- Olgu kanıtlanabilir bilgidir; yorum, olgulara dayanan değerlendirmedir.
- Birinci el kaynak döneme ya da tanığa aittir; ikinci el kaynak sonradan yazılır.