Konu anlatımı
Tarım yapan, hayvanlarını mevsime göre otlatan ya da dinî günlerini belirleyen her toplum zamanı ölçmek zorundaydı. Bu alt başlıkta takvimlerin hangi ihtiyaçlarla ortaya çıktığını ve tarihteki önemli takvimleri göreceksin.
Ay yılı ve Güneş yılı
Takvimler gök cisimlerinin düzenli hareketlerine dayanır. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı yaklaşık 29,5 gün sürer; on iki aydan oluşan Ay yılı yaklaşık 354 gündür. Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanımı yaklaşık 365 gün 6 saattir ve Güneş yılı mevsimlerle uyumludur. Ay yılı, Güneş yılına göre 11 gün kadar eksik kaldığından Ay takvimlerinde aylar her yıl biraz daha öne kayar ve mevsimlerle örtüşmez. Bu yüzden tarım ve hayvancılıkla geçinen toplumlar için Güneş yılı daha kullanışlıdır.
İlk Çağ'da takvimler
Mezopotamya'da Sümerler Ay'ın evrelerini izleyerek Ay yılına dayanan bir takvim kullandı. Mısırlılar, tarımın bağlı olduğu Nil taşkınlarının zamanını önceden bilmek için Güneş yılını esas aldı ve yılı 30 günlük on iki ay ile 5 ek günden oluşan 365 günlük bir takvim hazırladı. Roma'da M.Ö. I. yüzyılda Mısır takviminden yararlanılarak düzenlenen Jülyen takviminde yıl 365 gün sayıldı ve her dört yılda bir yıla bir gün eklendi. Bu takvim gerçek Güneş yılından her yıl birkaç dakika uzun olduğu için yüzyıllar içinde yaklaşık on günlük bir kayma oluştu. Kayma 1582'de Papa XIII. Gregorius döneminde düzeltildi; bugün dünyanın büyük bölümünde kullanılan Gregoryen takvimi böyle doğdu.
Türklerin kullandığı takvimler
Orta Asya Türkleri On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni kullandı. Güneş yılını esas alan bu takvimde yıllar sırayla on iki hayvanın adını taşır; sıçan, sığır, pars ve tavşan yılıyla başlayan dizi on iki yılda bir yeniden başlar. Göktürk yazıtlarında bazı olaylar bu takvimin yıl adlarıyla tarihlenmiştir. İslamiyet'in kabulünden sonra hicri takvim yaygınlaştı; ancak On İki Hayvanlı Türk Takvimi bazı Türk toplulukları arasında uzun süre kullanılmaya devam etti. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde Ömer Hayyam'ın da aralarında bulunduğu bilginlerce hazırlanan Celali Takvimi de Güneş yılına dayanır ve döneminin en doğru takvimlerinden biri sayılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir toplumun takviminde aynı bayram bir yıl yaz ortasına, on beş yıl sonra kış ortasına denk geliyor. Bu takvim hangi esasa dayanıyor olabilir? Nedenini açıklayın.
Çözüm. Bayramın her yıl farklı bir mevsime kayması, takvim yılının Güneş yılıyla uyuşmadığını gösterir. İki yıl arasındaki yaklaşık 11 günlük fark yüzünden Ay takviminde aynı tarih her yıl 11 gün kadar önce gelir. On beş yılda bu kayma yaklaşık 165 güne, yani yarım yıla yaklaşır ve bayram yazdan kışa geçer. Bu nedenle takvim Ay yılına dayanıyor olmalıdır.
Örnek 2. Mısırlıların Güneş yılına dayanan bir takvim hazırlamasının nedeni nedir? Bu durum takvimlerle ilgili hangi genel sonuca ulaşmayı sağlar?
Çözüm. Mısır'da tarım, her yıl belirli bir dönemde gerçekleşen Nil taşkınlarına bağlıydı. Taşkının ne zaman geleceğini bilmek, ekim ve hasat zamanını planlamak için gerekliydi. Taşkınlar mevsimlere, yani Güneş yılına bağlı olduğu için Mısırlılar Güneş yılını esas aldı. Bu örnek, takvimlerin toplumların ekonomik ihtiyaçlarına göre biçimlendiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Ay yılının Güneş yılından uzun olduğunu sanmak; Ay yılı yaklaşık 11 gün kısadır.
- Gregoryen takvimini Jülyen takviminden bağımsız yeni bir takvim sanmak; Gregoryen takvimi Jülyen takviminin düzeltilmiş biçimidir.
- On İki Hayvanlı Türk Takvimi'nin Ay yılına dayandığını düşünmek.
- Ay yılı ≈ 354 gün ve aylar mevsimlere göre kayar; Güneş yılı ≈ 365 gün ve mevsimlerle uyumludur.
- Sümer: Ay yılı; Mısır: Güneş yılı (Nil taşkınları); Roma: Jülyen; 1582: Gregoryen.
- On İki Hayvanlı Türk Takvimi ile Celali Takvimi de Güneş yılını esas alır.