Konu anlatımı
Yer şekillerini anlamak için önce Yer'in iç yapısını ve yer kabuğunu oluşturan kayaçları tanımak gerekir. Bu alt başlıkta Yer'in katmanlarını, levha hareketlerini, kayaç türlerini ve jeolojik zamanları kısaca göreceksin.
Yer'in katmanları
Yer, dıştan içe doğru yer kabuğu, manto ve çekirdekten oluşur. Yer kabuğu en ince katmandır; kıtaları oluşturan kabuk daha kalın ve granit ağırlıklı, okyanus tabanlarındaki kabuk ise daha ince ve bazalt ağırlıklıdır. Manto, kabuk ile çekirdek arasındaki en kalın katmandır; üst kısmında akışkan özellik gösteren bir katman bulunur. Çekirdek büyük ölçüde demir ve nikelden oluşur; dış çekirdek sıvı, iç çekirdek katıdır. İçe doğru gidildikçe sıcaklık, basınç ve yoğunluk artar.
Levhalar
Yer kabuğu ile üst mantonun katı kısmı birlikte taş küreyi oluşturur. Taş küre, levha adı verilen büyük parçalara bölünmüştür. Levhalar, mantodaki akışkan katman üzerinde yılda birkaç santimetre hareket eder. Levhaların birbirine yaklaştığı sınırlarda dağlar yükselir, depremler ve volkanlar yoğunlaşır; uzaklaştığı sınırlarda yeni kabuk oluşur; yan yana kaydığı sınırlarda ise büyük faylar boyunca depremler görülür. Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileştiği bir alanda yer alır.
Kayaçlar
Magmanın soğumasıyla püskürük kayaçlar oluşur: yerin derinliklerinde yavaş soğuyan granit iç püskürük, yeryüzüne çıkıp hızla soğuyan bazalt, andezit ve volkanik küllerden oluşan tüf dış püskürük kayaçlardır. Kayaç parçalarının, çözünmüş maddelerin ya da canlı kalıntılarının birikip sertleşmesiyle tortul kayaçlar oluşur; kum taşı, kil taşı, kireç taşı, kaya tuzu ve kömür bunlara örnektir; fosiller de tortul kayaçlarda bulunur. Kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında değişmesiyle başkalaşım kayaçları oluşur: kireç taşından mermer, granitten gnays, kum taşından kuvarsit oluşur.
Jeolojik zamanlar ve Türkiye
Yer'in tarihi jeolojik zamanlara ayrılır. Birinci zamanda oluşan taş kömürü yatakları Zonguldak çevresinde bulunur. Üçüncü zamanda Alp-Himalaya dağ oluşumu sırasında Türkiye'nin Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar gibi büyük dağları yükselmiş, linyit ve bor yataklarının çoğu bu zamanda oluşmuştur. Dördüncü zamanda buzul dönemleri yaşanmış, Türkiye'nin kıyıları ve boğazları bugünkü görünümünü kazanmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir jeolog bir yamaçta içinde deniz canlılarının fosilleri bulunan kireç taşı katmanları, yakındaki bir dağda ise parlak ve kristalli mermer buluyor. Bu kayaçlar nasıl oluşmuştur?
Çözüm. Fosiller tortul kayaçlarda bulunur; içinde deniz canlılarının fosilleri olan kireç taşı, eskiden deniz olan bir ortamda kalsiyum karbonatın ve canlı kabuklarının birikip sertleşmesiyle oluşmuş bir tortul kayaçtır. Bu da alanın geçmişte deniz altında olduğunu gösterir. Mermer ise kireç taşının yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşıma uğramasıyla oluşmuş bir başkalaşım kayacıdır.
Örnek 2. Levha sınırlarının depremler ve volkanlarla ilişkisini Türkiye örneğiyle açıkla.
Çözüm. Levhaların birbirine yaklaştığı, ayrıldığı ya da yan yana kaydığı sınırlarda yer kabuğu sürekli zorlanır; biriken enerji depremlerle boşalır, bazı sınırlarda magma yükselerek volkanlar oluşturur. Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileştiği bir alanda bulunduğu için Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları boyunca büyük depremler yaşanır. Ağrı, Nemrut ve Erciyes gibi volkan dağları da bu hareketli yapının ürünüdür.
Sık yapılan hatalar
- Graniti dış püskürük sanmak; granit yerin derinliklerinde yavaş soğuyan iç püskürük kayaçtır.
- Fosillerin püskürük kayaçlarda bulunduğunu düşünmek; fosiller tortul kayaçlarda bulunur.
- Mermeri tortul kayaç saymak; mermer kireç taşının başkalaşımıyla oluşur.
- Yer: kabuk, manto, çekirdek; dış çekirdek sıvı, iç çekirdek katı.
- Püskürük: granit, bazalt, andezit, tüf; tortul: kireç taşı, kum taşı, kaya tuzu, kömür; başkalaşım: mermer, gnays, kuvarsit.
- Taş kömürü birinci zaman, Türkiye'nin büyük dağları üçüncü zaman ürünüdür.