Konu anlatımı
Çözülme, dış kuvvetlerin işini kolaylaştıran ilk adımdır: kayaçları gevşetir ve taşınmaya hazır hâle getirir. Bu alt başlıkta çözülme türlerini ve iklimin hangi çözülme türünü ve hangi dış kuvveti öne çıkardığını göreceksin.
Fiziksel çözülme
Fiziksel çözülmede kayaç, kimyasal yapısı değişmeden küçük parçalara ayrılır. Gündüz ısınıp gece soğuyan kayaç sürekli genleşip büzüşür ve zamanla çatlayıp köşeli parçalara ayrılır; bu durum gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının büyük olduğu çöllerde çok etkilidir. Çatlaklara dolan su donunca hacmi artar ve kayacı bir kama gibi yarar; buna don çözülmesi denir ve soğuk iklimlerde ve yüksek dağlarda etkilidir. Bitki köklerinin çatlaklarda büyümesi de kayaçları parçalayabilir.
Kimyasal çözülme
Kimyasal çözülmede kayacı oluşturan mineraller su, oksijen ve karbon dioksitle tepkimeye girer ve kayacın yapısı değişir. Sıcaklık ve nem arttıkça tepkimeler hızlanır; bu yüzden kimyasal çözülme sıcak ve nemli iklimlerde en etkili düzeydedir. Kireç taşının karbon dioksitli suda erimesi de bir kimyasal çözülmedir ve karstik şekillerin oluşmasını sağlar. Demirli minerallerin oksitlenmesi topraklara kırmızı renk verir.
İklime göre baskın süreçler
Kurak alanlarda yağış az, bitki örtüsü seyrek ve sıcaklık farkı büyük olduğundan fiziksel çözülme baskındır; rüzgâr gevşek malzemeyi taşır, ani sağanaklar kısa süreli seller oluşturur, toprak ince ve gelişmemiştir. Nemli tropikal alanlarda yıl boyu sıcaklık ve yağış yüksek olduğundan kimyasal çözülme çok etkilidir; ana kaya derinlere kadar ayrışır, kalın ve kırmızı renkli topraklar oluşur, sık bitki örtüsü rüzgârın etkisini engeller. Soğuk iklimlerde ve yüksek dağlarda don çözülmesi ve buzullar, orta kuşağın nemli alanlarında ise akarsular en etkili dış kuvvettir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çölde kayaların keskin köşeli parçalara ayrıldığı, tabanı incelmiş kaya kütlelerinin ve hilal biçimli kum tepelerinin yaygın olduğu, toprağın ise çok ince olduğu gözleniyor. Bu gözlemleri hangi süreçlerle açıklarsın?
Çözüm. Keskin köşeli parçalar, kayaçların büyük sıcaklık farklarıyla genleşip büzüşmesi sonucu oluşan fiziksel çözülmenin ürünüdür. Tabanı incelmiş mantar kayalar, rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin kayanın alt kısmını aşındırmasıyla; hilal biçimli kum tepeleri (barkanlar) ise rüzgârın kumu biriktirmesiyle oluşur. Kimyasal ayrışma için gereken nem ve bitki örtüsü olmadığından toprak ince ve gelişmemiştir.
Örnek 2. Ekvatoral bir bölgede yapılan sondajda ana kayanın onlarca metre derinliğe kadar ayrışmış olduğu ve yüzeyde kalın, kırmızı renkli bir toprak örtüsü bulunduğu görülüyor. Bu durumu açıkla.
Çözüm. Ekvatoral bölgede yıl boyu yüksek sıcaklık ve bol yağış kimyasal tepkimeleri çok hızlandırır; bu yüzden kimyasal çözülme ana kayayı derinlere kadar ayrıştırır. Ayrışan malzemeden kalın bir toprak örtüsü oluşur. Bol yağış, çözünebilen besin maddelerini topraktan yıkar; geride kalan demir ve alüminyum oksitler toprağa kırmızı renk verir. Bu tür topraklara laterit denir.
Sık yapılan hatalar
- Don çözülmesini kimyasal çözülme sanmak; suyun donarak kayacı yarması fiziksel çözülmedir.
- Nemli tropikal alanlarda rüzgâr şekillerinin yaygın olduğunu düşünmek; sık bitki örtüsü rüzgârın etkisini önler.
- Kurak alanlarda kalın toprak oluşacağını sanmak; ayrışma zayıf olduğu için toprak incedir.
- Fiziksel çözülme: sıcaklık farkı ve don; kurak ve soğuk iklimler.
- Kimyasal çözülme: su, oksijen, karbon dioksit; sıcak ve nemli iklimler.
- Kurak: rüzgâr, ince toprak; nemli tropikal: derin ayrışma, kalın ve kırmızı toprak.