Konu anlatımı
Nüfus, belirli bir alanda belirli bir zamanda yaşayan insan sayısıdır. Bir ülkenin nüfusunun ne kadar olduğu, nasıl arttığı, nerelerde toplandığı ve yaş yapısının nasıl olduğu; okul, hastane, konut ve iş planlamasından emekliliğe kadar pek çok kararı etkiler. Bu yüzden nüfus coğrafyanın en temel konularından biridir.
Bu sayfada nüfusun gelişimini ve doğal artışı, nüfus yoğunluğu türlerini, dünyada ve Türkiye'de nüfusun dağılışını etkileyen etmenleri, nüfus piramitlerini, genç ve yaşlanan nüfusun özelliklerini ve kentleşmeyi göreceksin. TYT'de en çok yoğunluk hesapları, nüfus piramidi yorumu, doğum ve ölüm oranlarından doğal artış çıkarma ve nüfusun dağılışını etmenlerle eşleştirme soruları gelir.
Nüfusun gelişimi
Dünya nüfusu binlerce yıl çok yavaş artmıştır. Tarımın başlaması artışı hızlandırmış, Sanayi Devrimi'nden sonra ise beslenmenin, sağlık hizmetlerinin ve temiz suya erişimin iyileşmesiyle ölümler azalmış ve nüfus hızla büyümüştür. Dünya nüfusunun 2022'de 8 milyarı aştığı kabul edilir; ancak artış hızı son yıllarda yavaşlamaktadır. Türkiye'de Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı 1927'de yapılmıştır; 2007'den beri nüfus, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi ile her yıl belirlenmektedir.
Doğum, ölüm ve doğal artış
Bir yılda doğanların toplam nüfusa oranı doğum oranı, ölenlerin oranı ölüm oranıdır; ikisi de genellikle binde olarak verilir. Doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki farka doğal artış hızı denir. Nüfus artış hızı ise doğal artışa göçlerin etkisinin eklenmesiyle bulunur. Eğitim düzeyinin yükselmesi, kentleşme, kadınların çalışma yaşamına katılması ve bebek ölümlerinin azalması doğum oranını düşürür. Sağlık hizmetleri, beslenme ve aşılama ölüm oranını azaltır; savaş, salgın ve afetler ise artırır.
Nüfus yoğunluğu
Aritmetik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle bulunur ve km² başına düşen kişi sayısını gösterir. Fizyolojik nüfus yoğunluğu toplam nüfusun tarım alanına, tarımsal nüfus yoğunluğu ise yalnız tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölünmesiyle bulunur. Tarımsal yoğunluğun düşük olması, tarımın makineleştiğini ve az kişinin geniş alanları işleyebildiğini gösterir. Türkiye'de aritmetik nüfus yoğunluğu son yıllarda km² başına 100 kişinin üzerindedir.
Nüfusun dağılışını etkileyen etmenler
Ilıman iklim, düz ve verimli ovalar, bol su kaynakları nüfusu çeker; çok sıcak ve nemli, çok kurak ya da çok soğuk iklimler, yüksek ve engebeli alanlar ile gür ormanlar ise nüfusu seyrekleştirir. Sanayi, ticaret, ulaşım olanakları, maden yatakları ve turizm gibi beşerî ve ekonomik etmenler de nüfusu belirli yerlerde toplar. Dünyada Güney ve Doğu Asya'nın muson ovaları, Batı ve Orta Avrupa ve Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusu kalabalık; çöller, kutup çevreleri, Ekvatoral ormanlar ve yüksek dağlar ise seyrek nüfusludur.
Türkiye'de nüfusun dağılışı
Türkiye'de nüfus kıyılarda iç kesimlere göre daha yoğundur; ılıman iklim, verimli delta ovaları, sanayi, ticaret ve turizm kıyıları çekici kılar. Marmara Bölgesi, özellikle İstanbul ve Kocaeli çevresi, sanayi ve ticaret nedeniyle en kalabalık alandır. Ege ve Akdeniz kıyı ovaları, Çukurova ve büyük kentler de yoğun nüfusludur. Tuz Gölü çevresi kuraklık ve tuzlu topraklar, Doğu Anadolu'nun yüksek kesimleri sert iklim ve engebe, Toroslar'ın yüksek kesimleri de engebe nedeniyle seyrek nüfusludur. Son yıllarda nüfus yoğunluğu en fazla olan il İstanbul, en az olan il Tunceli'dir.
Nüfus piramitleri
Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösteren grafiktir. Tabanı geniş, tepesi dar piramit, doğum oranının yüksek, ortalama yaşam süresinin kısa olduğu genç bir nüfusu gösterir. Tabanı daralmış, orta ve üst basamakları genişlemiş piramit ise doğum oranının düşük, ortalama yaşam süresinin uzun olduğu yaşlanan bir nüfusu gösterir. 0–14 ve 65 yaş üstü gruplar bağımlı nüfus, 15–64 yaş grubu çalışma çağındaki nüfustur. Türkiye'nin piramidinin tabanı son yıllarda daralmakta, yaşlı nüfusun payı artmaktadır.
Kentleşme
Kentlerin sayısının ve kentlerde yaşayan nüfusun toplam nüfus içindeki payının artmasına kentleşme denir. Sanayileşme, tarımda makineleşme, kentlerdeki iş, eğitim ve sağlık olanakları kentleşmeyi hızlandırır. Kentleşme hızlı ve plansız olduğunda gecekondulaşma, altyapı yetersizliği, trafik ve çevre kirliliği gibi sorunlar ortaya çıkar. Türkiye'de kentleşme 1950'lerden sonra hızlanmıştır ve bugün nüfusun büyük çoğunluğu kentlerde yaşamaktadır. Çalışanların çoğunun sanayi ve hizmet sektörlerinde olduğu ülkelerde kentleşme oranı yüksektir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yüzölçümü 250 bin km², nüfusu 50 milyon olan bir ülkede tarım alanı 80 bin km², tarımla geçinen nüfus 12 milyondur. Bu ülkenin aritmetik, fizyolojik ve tarımsal nüfus yoğunluklarını bul.
Çözüm. Aritmetik yoğunluk = 50 000 000 ÷ 250 000 = 200 kişi/km²'dir. Fizyolojik yoğunluk, toplam nüfusun tarım alanına bölümüdür: 50 000 000 ÷ 80 000 = 625 kişi/km². Tarımsal yoğunluk, tarımla geçinen nüfusun tarım alanına bölümüdür: 12 000 000 ÷ 80 000 = 150 kişi/km². Fizyolojik yoğunluğun aritmetik yoğunluktan çok yüksek olması, ülke topraklarının yalnız küçük bir bölümünün tarıma elverişli olduğunu gösterir.
Örnek 2. Nüfusu 40 milyon olan bir ülkede doğum oranı binde 18, ölüm oranı binde 6'dır. Göçlerin etkisi olmadığına göre bu ülkenin nüfusu bir yılda yaklaşık kaç kişi artar?
Çözüm. Doğal artış hızı, doğum oranı ile ölüm oranının farkıdır: binde 18 − binde 6 = binde 12. Bu, her 1000 kişiye karşılık bir yılda 12 kişilik artış demektir. Nüfus 40 milyon olduğuna göre artış 40 000 000 × 12 ÷ 1000 = 480 000 kişidir. Göç olsaydı nüfus artış hızını bulmak için net göçün etkisi de hesaba katılırdı.
Örnek 3. Bir ülkenin nüfus piramidinde en alttaki yaş grupları en dar, 40–64 yaş grupları en geniştir; 65 yaş üstü grupların payı da yüksektir. Bu ülkenin yakın gelecekte karşılaşacağı başlıca sorun nedir?
Çözüm. Tabanın dar olması doğum oranının düşük olduğunu, orta ve üst yaş gruplarının geniş olması ise nüfusun yaşlandığını gösterir. Bugün 40–64 yaşında olan kalabalık grup birkaç yıl içinde emeklilik yaşına girecek, onların yerini alacak genç nüfus ise az olacaktır. Bu yüzden emekli ve yaşlı nüfusun bakım, sağlık ve emeklilik giderlerinin çalışan nüfusa yükü artar; iş gücü açığı ortaya çıkabilir. Okul ihtiyacının hızla artması ise bu yapıya uymaz.
Sık yapılan hatalar
- Fizyolojik yoğunlukta tarımla geçinen nüfusu kullanmak; fizyolojik yoğunlukta toplam nüfus, tarımsal yoğunlukta tarımla geçinen nüfus tarım alanına bölünür.
- Toplam nüfusu en fazla olan ülkenin aritmetik yoğunluğunun da en fazla olduğunu sanmak; yoğunluk yüzölçümüne de bağlıdır.
- Doğal artışı doğum oranına eşit sanmak; doğal artış doğum oranı ile ölüm oranının farkıdır.
- Dar tabanlı piramidi genç nüfus sanmak; dar taban düşük doğum oranını gösterir.
- Ekvatoral ormanların iklimi sıcak olduğu için kalabalık olduğunu düşünmek; aşırı sıcak, nem ve gür orman nüfusu seyrekleştirir.
- Aritmetik = nüfus ÷ yüzölçümü; fizyolojik = nüfus ÷ tarım alanı; tarımsal = tarımla geçinen ÷ tarım alanı.
- Doğal artış = doğum oranı − ölüm oranı; nüfus artış hızı göçleri de içerir.
- Geniş taban genç nüfus, dar taban ve geniş üst basamaklar yaşlanan nüfus demektir.
- Türkiye'de nüfus kıyılarda ve Marmara'da yoğun, Tuz Gölü çevresi ve Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde seyrektir.
- Kentleşme sanayi ve hizmetlerle artar; hızlı ve plansız kentleşme gecekondu ve altyapı sorunları doğurur.