Ekonomik Faaliyetler konu anlatımı

Konu anlatımı

İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için mal ve hizmet üretmesine, bunları dağıtmasına ve tüketmesine yönelik bütün etkinliklere ekonomik faaliyet denir. Tarlada buğday yetiştirmek, bu buğdayı un fabrikasında öğütmek ve unu marketlerde satmak aynı zincirin farklı halkalarıdır. Ekonomik faaliyetlerin nerede ve nasıl yapıldığı; iklim, toprak, yer altı kaynakları gibi doğal koşullarla ve sermaye, teknoloji, iş gücü ve ulaşım gibi beşerî koşullarla ilgilidir.

Bu sayfada ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılmasını, çalışan nüfusun sektörlere dağılımı ile gelişmişlik ilişkisini, tarımda verimi, Türkiye'de tarım ürünlerinin ve hayvancılığın dağılışını, sanayinin kuruluş yerini etkileyen etmenleri, enerji kaynaklarını, turizmi ve dış ticareti göreceksin. TYT'de en çok faaliyetleri sınıflandırma, sektörel verilerden gelişmişlik yorumlama, verim ve dış ticaret hesapları ile enerji payı verilerini okuma soruları gelir.

Ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması

Doğadan doğrudan yararlanmaya dayanan tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve madencilik birincil ekonomik faaliyetlerdir. Hammaddelerin işlenerek yeni ürünlere dönüştürüldüğü sanayi ikincil faaliyettir. Ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık ve bankacılık gibi hizmet üretimine dayanan faaliyetler üçüncül faaliyetlerdir. Bazı sınıflandırmalarda bilgi üretimi, araştırma ve yazılım gibi faaliyetler dördüncül, üst düzey yönetim ve karar verme faaliyetleri ise beşincil faaliyet olarak ayrıca ele alınır.

Sektörel yapı ve gelişmişlik

Gelişmiş ülkelerde tarımda makineleşme ileri olduğu için tarımda çalışanların payı çok düşük, sanayi ve özellikle hizmet sektöründe çalışanların payı yüksektir; bu ülkelerde nüfusun büyük bölümü kentlerde yaşar. Gelişmekte olan birçok ülkede ise çalışanların önemli bir bölümü tarımdadır ve kırsal nüfus fazladır. Bir ülke geliştikçe çalışanlar tarımdan önce sanayiye, sonra hizmetlere kayar. Türkiye'de son yıllarda çalışanların en büyük bölümü hizmet sektöründedir; tarımın payı geçmişe göre çok azalmıştır.

Tarım ve verim

Tarımı iklim, yer şekilleri, toprak ve su gibi doğal etmenler ile teknoloji, sermaye, pazar ve ulaşım gibi beşerî etmenler etkiler. Birim alandan alınan ürün miktarına verim denir; verim, toplam üretimin ekili alana bölünmesiyle bulunur. Sulama, toprağa uygun gübreleme, ıslah edilmiş ve sertifikalı tohum kullanımı, hastalık ve zararlılarla zamanında mücadele ve makineleşme verimi artırır. Tarım alanını eğimli yamaçlara doğru genişletmek ise toplam üretimi artırabilir ama verimi artırmaz; erozyon nedeniyle verimi düşürebilir.

Türkiye'de tarım ürünleri ve hayvancılık

Tarım ürünlerinin dağılışını en çok iklim belirler. Her mevsim bol yağış isteyen çay Doğu Karadeniz kıyılarında, fındık Karadeniz kıyılarında yetişir. Don olayına dayanamayan muz Alanya ve Anamur kıyılarında, turunçgiller Akdeniz kıyılarında yetiştirilir. Zeytin Ege, Akdeniz ve Güney Marmara kıyılarında, pamuk Güneydoğu Anadolu, Ege ve Çukurova'da, buğday İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da, ayçiçeği Trakya'da yoğunlaşır. Büyükbaş hayvancılık yaz yağışlarıyla gür çayırların bulunduğu Doğu Anadolu ve Karadeniz'de, küçükbaş hayvancılık kısa otlu bozkırların yaygın olduğu İç Anadolu'da öne çıkar.

Sanayinin kuruluş yeri

Sanayi tesislerinin yerini hammadde, enerji, iş gücü, pazar, ulaşım, sermaye ve devlet politikaları belirler. Çabuk bozulan, ağır ve hacimli hammaddeyi işleyen tesisler hammaddeye yakın kurulur: şeker fabrikaları şeker pancarı alanlarına, çay fabrikaları çay bahçelerine yakındır. Çok enerji tüketen tesisler enerji kaynaklarına, çok iş gücü isteyen tekstil ve hazır giyim gibi sektörler nüfusun yoğun olduğu yerlere yönelir. Türkiye'de sanayi en çok Marmara Bölgesi'nde, özellikle İstanbul, Kocaeli ve Bursa çevresinde toplanmıştır.

Enerji kaynakları

Kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlar tükenebilir ve yakıldığında havaya sera gazı verir; su, rüzgâr, güneş ve jeotermal enerji ise yenilenebilir kaynaklardır. Türkiye'de taş kömürü Zonguldak çevresinde, linyit Afşin-Elbistan ve Soma gibi yörelerde çıkarılır; petrol Batman ve Adıyaman çevresinde üretilir. Hidroelektrik santrallerinin büyükleri Fırat ve Dicle üzerindedir; rüzgâr santralleri Ege ve Marmara kıyılarında, jeotermal santraller Ege'de yoğunlaşır. Türkiye petrol ve doğal gaz ihtiyacının büyük bölümünü ithal eder; son yıllarda elektrik üretiminde rüzgâr ve güneşin payı hızla artmaktadır.

Turizm ve ticaret

Turizm türleri doğal ve kültürel çekiciliklere göre değişir: kıyılarda deniz turizmi, karlı dağlarda kış turizmi, sıcak su kaynaklarında termal turizm, dinî açıdan önemli yerlerde inanç turizmi, tarihî kentlerde kültür turizmi yapılır. Deniz turizmi yazın, kış turizmi kışın yoğunlaşırken termal ve inanç turizmi yıl boyunca sürebilir. Bir ülkenin dışarıya sattığı mallara ihracat, dışarıdan aldığı mallara ithalat denir. İhracattan ithalatın çıkarılmasıyla dış ticaret dengesi bulunur; sonuç negatifse dış ticaret açığı vardır.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Madenciliği sanayi saymak; madenin çıkarılması birincil, işlenmesi ikincil faaliyettir.
• Toplam üretimi en fazla olan çiftliğin veriminin de en yüksek olduğunu sanmak; verim birim alandaki üretimdir.
• Tarımda çalışanların payı yüksek olan ülkeyi gelişmiş saymak; bu durum genellikle gelişmekte olan ülkelerde görülür.
• Elektrik üretimindeki payı artan bir kaynağın üretim miktarının da kesin arttığını sanmak; payı veren grafik miktar hakkında kesin bilgi vermez.
• Dış ticaret hacmini ihracat ile ithalatın farkı sanmak; hacim ikisinin toplamıdır.