Konu anlatımı
Tarım, insanın en eski ve en temel ekonomik faaliyetlerinden biridir. Bu alt başlıkta tarımı etkileyen etmenleri, verimi ve verimi artırmanın yollarını, sınavlarda sık sorulan verim hesabıyla birlikte göreceksin.
Tarımı etkileyen etmenler
Bir yerde hangi ürünün yetişeceğini öncelikle iklim belirler: sıcaklık, yağış miktarı ve yağışın mevsimlere dağılışı, don olayları ürün seçimini sınırlar. Düz ve az eğimli araziler, derin ve verimli topraklar ve sulama suyu tarımı kolaylaştırır. Beşerî etmenler de önemlidir: makine, gübre ve tohum alabilmek için sermaye, modern yöntemleri uygulamak için bilgi ve teknoloji, ürünü satabilmek için pazar ve ulaşım gerekir. Devletin destekleri ve kooperatifler de üreticiyi güçlendirir.
Verim ve verimi artırma
Birim alandan alınan ürün miktarına verim denir; verim, toplam üretimin ekili alana bölünmesiyle bulunur ve genellikle kg/dekar ile gösterilir. Sulama, toprağın ihtiyacına göre gübreleme, ıslah edilmiş ve sertifikalı tohum kullanılması, hastalık ve zararlılarla zamanında mücadele ve makineleşme verimi artırır. Ekili alanı eğimli yamaçlara ya da ormanlık alanlara doğru genişletmek ise toplam üretimi bir süre artırabilir ama verimi artırmaz; erozyonu hızlandırarak zamanla verimi düşürebilir.
Nadas ve örtü altı tarımı
Yağışın az olduğu kurak alanlarda toprağın nemini biriktirmesi için tarlanın bir yıl ekilmeden bırakılmasına nadas denir; İç Anadolu'da tahıl tarımında uygulanır. Nadas, aynı tarladan her yıl ürün alınamamasına yol açtığı için toplam üretimi azaltır; sulama olanakları geliştikçe nadas alanları daralır. Kışları ılık geçen Akdeniz kıyılarında ise seracılık yaygındır; sera sayesinde sebze ve meyveler mevsiminden önce yetiştirilir ve birim alandan çok yüksek verim alınır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çiftçi 40 dekarlık tarlasından bir yıl 16 ton buğday alıyor. Ertesi yıl aynı tarlada damla sulama ve sertifikalı tohum kullanarak 22 ton buğday alıyor. İki yılın verimini ve verimdeki artış yüzdesini bul.
Çözüm. Birinci yıl verim 16 000 ÷ 40 = 400 kg/dekardır. İkinci yıl verim 22 000 ÷ 40 = 550 kg/dekardır. Verim 550 − 400 = 150 kg/dekar artmıştır; bu artış ilk yılın verimine göre 150 ÷ 400 × 100 = %37,5'tir. Ekili alan değişmediği için üretim artışının tamamı verim artışından kaynaklanmıştır.
Örnek 2. Bir köyde üretimi artırmak için iki öneri tartışılıyor: birincisi tarlaları köyün üstündeki dik yamaçlara doğru genişletmek, ikincisi mevcut tarlalarda sulamayı ve gübrelemeyi iyileştirmek. Hangisi verimi artırır? Neden?
Çözüm. Verim birim alandan alınan üründür. Birinci öneri ekili alanı genişlettiği için toplam üretimi bir süre artırabilir, ama birim alandan alınan ürünü artırmaz. Üstelik dik yamaçlardaki ince topraklar kolayca aşınır ve erozyon zamanla verimi düşürür. İkinci öneri aynı alandan daha çok ürün alınmasını sağladığı için verimi artırır ve toprağı da korur.
Sık yapılan hatalar
- Ekili alanın genişlemesini verim artışı sanmak.
- Verimi hesaplarken ton ile kilogramı karıştırmak.
- Nadasın üretimi artıran bir yöntem olduğunu düşünmek; nadas toprağın nemini korur ama tarla bir yıl boş kalır.
- Verim = üretim ÷ ekili alan; genellikle kg/dekar.
- Verimi artıranlar: sulama, gübre, ıslah tohum, zararlılarla mücadele, makineleşme.
- Nadas kurak alanlarda, seracılık ılık kışlı kıyılarda yaygındır.