Konu anlatımı
İnsan, yaşamını sürdürmek için doğal ortamdan su, toprak, orman, maden ve enerji kaynakları alır. Nüfus arttıkça, kentler büyüdükçe ve sanayi geliştikçe bu kaynaklar daha hızlı tüketilir ve doğaya bırakılan atıklar çoğalır. Kaynaklar bilinçsizce kullanıldığında hava, su ve toprak kirlenir, yer altı suları tükenir, iklim değişir; bu sorunlar da sonunda insanın sağlığını ve geçimini tehdit eder.
Bu sayfada doğal kaynakları ve sürdürülebilirlik kavramını, hava, su ve toprak kirliliğini, su kaynaklarının aşırı kullanımını, küresel iklim değişikliğini ve ozon tabakasının incelmesini, kentleşmenin çevreye etkilerini ve çevreyi korumaya yönelik çalışmaları göreceksin. TYT'de en çok bir çevre sorununun asıl nedenini bulup bu nedene yönelik en etkili çözümü seçme soruları gelir.
Doğal kaynaklar ve sürdürülebilirlik
Güneş, rüzgâr ve su döngüsüyle yenilenen sular yenilenebilir kaynaklardır; ormanlar ve balık stokları da bilinçli kullanıldığında yenilenebilir. Kömür, petrol, doğal gaz ve madenler ise kullanıldıkça tükenir. Toprak çok yavaş oluştuğu için kaybedildiğinde insan ömrü içinde yerine konamaz. Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama olanağını tehlikeye atmadan karşılamaya sürdürülebilir kalkınma denir; kaynakların tasarruflu kullanılması, atıkların azaltılması ve geri dönüştürülmesi bu anlayışın temelidir.
Hava kirliliği
Hava kirliliğinin başlıca kaynakları ısınmada kullanılan fosil yakıtlar, özellikle kalitesiz kömür, sanayi bacaları ve taşıtların egzoz gazlarıdır. Çukur alanlarda kurulmuş kentlerde, rüzgârsız havalarda ve kış aylarındaki sıcaklık terselmesi sırasında kirli hava yükselemeyip kentin üzerinde birikir. Fosil yakıtlardan çıkan kükürt ve azot oksitler havadaki su buharıyla birleşerek asit yağmurlarına yol açar; asit yağmurları ormanlara, göllere, toprağa ve mermer ile kireç taşından yapılmış tarihî eserlere zarar verir.
Su ve toprak kirliliği
Arıtılmadan bırakılan evsel atık sular, sanayi atıkları, tarım ilaçları ve gübreler, petrol sızıntıları ve katı atıklar akarsuları, gölleri, denizleri ve yer altı sularını kirletir. Gübre ve atık sularla suya karışan besin maddeleri suda yosun ve alglerin aşırı çoğalmasına, bunların ayrışması da sudaki oksijenin azalmasına ve balık ölümlerine yol açar. Toprak ise katı atıklar, aşırı gübre ve ilaç kullanımı ve sanayi atıklarıyla kirlenir; aşırı sulama ve yetersiz drenaj da bazı ovalarda toprakların tuzlanmasına neden olabilir.
Su kaynaklarının aşırı kullanımı
Türkiye'de suyun en çok kullanıldığı alan tarımsal sulamadır. Kurak ovalarda su isteği yüksek ürünlerin ekilmesi, kaçak kuyular ve suyun tarlaya salınarak verildiği salma sulama, yer altı suyu seviyesini hızla düşürür. Bunun sonucunda kuyular kurur, göller küçülür ve kireç taşı alanlarda obruklar oluşur. Bu sorunun kaynağına yönelik çözüm, suyun tarımda tasarruflu ve denetimli kullanılmasıdır: damla ve yağmurlama sulama, kaçak kuyuların kapatılması ve az su isteyen ürünlere yönelme.
Küresel iklim değişikliği ve ozon tabakası
Fosil yakıtların yakılması ve ormanların yok edilmesiyle havadaki karbon dioksit gibi sera gazlarının miktarı artmış, sera etkisi güçlenmiş ve dünyanın ortalama sıcaklığı yükselmiştir. Bunun sonucunda buzullar erimekte, deniz seviyesi yükselmekte, sıcak hava dalgaları, kuraklıklar ve şiddetli yağışlar sıklaşmaktadır. Ozon tabakasının incelmesi ise farklı bir sorundur: kloroflorokarbon (CFC) gibi gazlar stratosferdeki ozonu azaltır ve yeryüzüne ulaşan zararlı morötesi ışınları artırır. Bu gazların kullanımı uluslararası anlaşmalarla büyük ölçüde yasaklanmıştır.
Kentleşmenin çevreye etkileri
Kentlerde beton ve asfalt gün boyu ısı depolar, yeşil alanlar azdır, sık binalar hava dolaşımını zayıflatır, taşıtlar ve iklimlendirme cihazları atık ısı yayar; bu yüzden kent merkezleri çevredeki kırsal alanlardan daha sıcak olur. Bu duruma kentsel ısı adası denir. Geçirimsiz yüzeyler yağış suyunun toprağa sızmasını engellediği için sağanaklarda kent selleri yaşanabilir. Kentleşme ayrıca katı atık, gürültü ve ışık kirliliğini artırır, çevredeki tarım alanlarını ve ormanları yapılaşmaya açar.
Çevreyi koruma
Çevre sorunlarını azaltmak için bir sorunun sonucuna değil, nedenine yönelik önlemler almak gerekir. Atık suların arıtılması, sanayi bacalarına filtre takılması, temiz yakıtlara ve toplu taşımaya geçilmesi, yenilenebilir enerjinin yaygınlaştırılması, ağaçlandırma, atıkların azaltılması ve geri dönüştürülmesi başlıca önlemlerdir. Milli parklar ve öteki korunan alanlar doğal değerleri ve canlı türlerini korur. Sınır tanımayan sorunlar için ülkeler, ozon tabakası için Montreal Protokolü ve iklim değişikliği için Paris Anlaşması gibi uluslararası anlaşmalar yapmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sanayi bölgesinin yakınındaki tarihî bir kentte mermer heykellerin ve kireç taşından yapılmış yapıların yüzeylerinin yıllar içinde aşındığı, kente birkaç yüz kilometre uzaklıktaki göllerde ise suyun asitliğinin arttığı ve balıkların azaldığı gözleniyor. Bu iki durumun ortak nedeni nedir? Neden uzaktaki göller de etkilenmiştir?
Çözüm. Ortak neden asit yağmurlarıdır. Fosil yakıt kullanan sanayi tesislerinden havaya verilen kükürt ve azot oksitler, havadaki su buharıyla birleşerek asit oluşturur ve yağışla yeryüzüne düşer. Asitli yağış, mermer ve kireç taşını eriterek tarihî eserleri aşındırır; göllere düştüğünde suyun asitliğini artırarak balıklara zarar verir. Kirleticiler rüzgârla yüzlerce kilometre taşınabildiği için asit yağmurları kaynağından çok uzaktaki göllerde ve ormanlarda da görülebilir; bu yüzden ülkeler arası iş birliği gerektiren bir sorundur.
Örnek 2. Bir öğrenci sera etkisinin güçlenmesi ile ozon tabakasının incelmesini aynı sorun sanıyor. Bu iki sorunu nedenleri ve sonuçları bakımından ayırt et.
Çözüm. Sera etkisinin güçlenmesi, başta fosil yakıtların yakılması ve ormansızlaşma nedeniyle havadaki karbon dioksit gibi sera gazlarının artmasından kaynaklanır; sonucu dünyanın ortalama sıcaklığının yükselmesi, buzulların erimesi ve deniz seviyesinin yükselmesidir. Ozon tabakasının incelmesi ise CFC gibi gazların stratosferdeki ozonu azaltmasından kaynaklanır; sonucu yeryüzüne ulaşan zararlı morötesi ışınların artması ve cilt kanseri gibi sağlık sorunlarının riskinin yükselmesidir. Nedenleri ve sonuçları farklı olduğu için çözümleri de farklıdır.
Örnek 3. Temsilî değerlerle, 10 000 dekarlık bir mısır alanında salma sulamada dekar başına yılda 900 m³, damla sulamada ise 540 m³ su kullanıldığını düşünelim. Bu alanda damla sulamaya geçilirse yılda ne kadar su tasarruf edilir ve bu kaç yüzdelik bir tasarruftur?
Çözüm. Dekar başına tasarruf 900 − 540 = 360 m³'tür. 10 000 dekarda yıllık tasarruf 360 × 10 000 = 3 600 000 m³ olur. Tasarruf oranı 360 ÷ 900 × 100 = %40'tır. Damla sulama suyu doğrudan bitkinin köküne verdiği için buharlaşma ve toprağın derinlerine kaçan su azalır; bu yüzden yer altı suyunun azaldığı kurak ovalarda sorunun kaynağına yönelik en etkili önlemlerden biridir.
Sık yapılan hatalar
- Ozon tabakasının incelmesini küresel ısınmanın ya da asit yağmurlarının sonucu sanmak; nedeni CFC gibi gazlardır.
- Yağış değişmediği hâlde küçülen bir gölün nedenini iklimde aramak; çoğu zaman neden aşırı su çekimidir.
- Sorunun sonucuna yönelik önlemi en etkili çözüm sanmak; obrukların çevresini çitlemek riski azaltmaz, su tüketimini azaltmak gerekir.
- Toprağı kısa sürede yenilenebilen bir kaynak sanmak.
- Kentsel ısı adasını yalnız yaz güneşine bağlamak; beton, asfalt, yeşil alan azlığı ve atık ısı belirleyicidir.
- Sürdürülebilirlik: gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan bugünün ihtiyaçlarını karşılamak.
- Hava kirliliğini çukur arazi, rüzgârsız hava ve terselme artırır; asit yağmurlarının kaynağı kükürt ve azot oksitlerdir.
- Yer altı suyunun aşırı çekilmesi kuyuları kurutur, gölleri küçültür, obruk oluşturur; çözüm tasarruflu sulamadır.
- Sera gazları iklimi ısıtır; CFC ozon tabakasını inceltir.
- En etkili çözüm sorunun nedenine yöneliktir.