Konu anlatımı
Bazı çevre sorunları bir kentle ya da bir ülkeyle sınırlı kalmaz, bütün dünyayı etkiler. Bu alt başlıkta küresel iklim değişikliğini ve ozon tabakasının incelmesini, bu iki sorun arasındaki farkla birlikte göreceksin.
Sera etkisi ve küresel ısınma
Atmosferdeki karbon dioksit, metan ve su buharı gibi gazlar, yeryüzünün yaydığı ısının bir kısmını tutarak Dünya'nın yaşanabilir bir sıcaklıkta kalmasını sağlar; buna sera etkisi denir. Sanayi Devrimi'nden bu yana fosil yakıtların yakılması, ormanların yok edilmesi ve bazı tarım ve hayvancılık faaliyetleri bu gazların miktarını artırmıştır. Sera etkisinin güçlenmesiyle Dünya'nın ortalama sıcaklığı yükselmektedir; buna küresel ısınma, bunun iklimde yol açtığı değişikliklere de küresel iklim değişikliği denir.
Sonuçlar ve önlemler
Küresel iklim değişikliğinin sonuçları arasında dağ buzullarının ve kutup buzullarının erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve alçak kıyıların su altında kalma tehlikesi, sıcak hava dalgalarının, kuraklıkların ve şiddetli yağışların sıklaşması, orman yangını riskinin artması ve canlı türlerinin yaşam alanlarının kayması sayılabilir. Önlem olarak fosil yakıt kullanımının azaltılması, yenilenebilir enerjiye geçilmesi, enerjinin verimli kullanılması, ormanların korunması ve ağaçlandırma yapılması gerekir. Ülkeler 2015'te imzalanan Paris Anlaşması ile sera gazı salımlarını azaltmayı taahhüt etmiştir.
Ozon tabakasının incelmesi
Ozon tabakası stratosferde bulunur ve Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınların büyük kısmını tutar. Eskiden buzdolaplarında, klimalarda ve spreylerde kullanılan kloroflorokarbon (CFC) gibi gazlar stratosfere ulaşarak ozonu parçalar; Antarktika üzerinde her yıl belirgin bir ozon incelmesi görülür. Ozon azalınca yeryüzüne ulaşan morötesi ışınlar artar; cilt kanseri ve göz hastalıkları riski yükselir, bitkiler ve deniz canlıları zarar görür. 1987'de imzalanan Montreal Protokolü ile bu gazların kullanımı büyük ölçüde yasaklanmış ve ozon tabakasının iyileşmeye başladığı bildirilmektedir. Ozon incelmesi ile küresel ısınma farklı sorunlardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu sonuçları küresel iklim değişikliğinin ve ozon tabakasının incelmesinin sonuçları olarak ayır: I. Dağ buzullarının geri çekilmesi, II. Yeryüzüne ulaşan morötesi ışınların artması, III. Deniz seviyesinin yükselmesi, IV. Cilt kanseri riskinin artması.
Çözüm. Dağ buzullarının geri çekilmesi (I) ve deniz seviyesinin yükselmesi (III), sera gazlarının artmasıyla dünyanın ortalama sıcaklığının yükselmesinin sonuçlarıdır; ikisi de küresel iklim değişikliğiyle ilgilidir. Yeryüzüne ulaşan morötesi ışınların artması (II) ve buna bağlı olarak cilt kanseri riskinin yükselmesi (IV) ise stratosferdeki ozonun azalmasının sonuçlarıdır.
Örnek 2. Bir ülke sera gazı salımını azaltmak istiyor. Şu uygulamalardan hangileri bu amaca katkı sağlar? I. Kömürle çalışan santrallerin yerine rüzgâr ve güneş santralleri kurmak, II. Ormanlık alanları tarlaya dönüştürmek, III. Kentlerde toplu taşımayı ve bisiklet yollarını geliştirmek, IV. Binalarda ısı yalıtımını yaygınlaştırmak.
Çözüm. Rüzgâr ve güneş santralleri fosil yakıt yakmadan elektrik üretir (I); toplu taşıma ve bisiklet, bireysel otomobil kullanımını ve yakıt tüketimini azaltır (III); ısı yalıtımı ısınma için yakılan yakıtı azaltır (IV). Bu üç uygulama sera gazı salımını düşürür. Ormanları tarlaya dönüştürmek (II) ise karbonu tutan ağaçları yok ettiği ve toprağı açığa çıkardığı için sorunu büyütür.
Sık yapılan hatalar
- Ozon tabakasındaki incelmenin küresel ısınmanın ana nedeni olduğunu sanmak; iki sorunun nedenleri farklıdır.
- Sera etkisinin tümüyle zararlı olduğunu düşünmek; doğal sera etkisi olmasaydı Dünya çok soğuk olurdu, sorun bu etkinin güçlenmesidir.
- Ormanların iklim değişikliğiyle ilgisi olmadığını sanmak; ormanlar karbon dioksiti tutar.
- Sera gazlarının artması: küresel ısınma, buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, aşırı hava olayları.
- CFC gibi gazlar: ozon incelmesi, morötesi ışınlarda artış.
- Paris Anlaşması iklim değişikliği, Montreal Protokolü ozon tabakası içindir.