Konu anlatımı
Su kıtlığı yalnız yağışın azlığından değil, suyun yanlış ve aşırı kullanılmasından da kaynaklanır. Bu alt başlıkta su kaynaklarının aşırı kullanımının nedenlerini, sonuçlarını ve sorunun kaynağına yönelik çözümleri göreceksin.
Nedenler
Türkiye'de suyun en çok kullanıldığı alan tarımsal sulamadır. Kurak ovalarda mısır ve şeker pancarı gibi su isteği yüksek ürünlerin ekilmesi, ruhsatsız açılan kaçak kuyular ve suyun tarlaya salınarak verildiği salma sulama, su tüketimini çok artırır. Kentlerde ise eskimiş su şebekelerindeki kaçaklar ve israf önemli kayıplara yol açar. Çekilen su miktarı yağışların yer altı sularını ve gölleri besleme miktarını aştığında su kaynakları giderek azalır.
Sonuçlar
Yer altı suyu seviyesi düşer, kuyular derinleştirilmek zorunda kalınır ve bir kısmı kurur. Gölleri besleyen kaynaklar ve dereler azalınca göller küçülür, bazıları tamamen kuruyabilir; bu durum sulak alanlardaki canlıların yaşam alanını yok eder. Kireç taşı alanlarda yer altı boşluklarındaki suyun çekilmesi obrukların oluşmasını hızlandırır; Konya Ovası bunun bilinen örneğidir. Dünyada Aral Gölü, kendisini besleyen ırmakların suları pamuk tarlalarını sulamak için çekildiği için büyük ölçüde küçülmüştür.
Çözümler
Sorunun kaynağına yönelik en etkili çözümler suyun tasarruflu ve denetimli kullanılmasıdır. Damla ve yağmurlama sulama suyu bitkinin ihtiyacı kadar verir; kaçak kuyuların kapatılması ve kuyuların sayaçla izlenmesi aşırı çekimi önler; kurak ovalarda az su isteyen ürünlere yönelmek tüketimi azaltır. Kentlerde şebeke kayıplarının giderilmesi, arıtılmış atık suyun yeşil alanların sulanmasında kullanılması ve yağmur suyunun biriktirilmesi de suyu korur. Obrukların çevresini çitlemek ise yalnız sonuca yönelik bir güvenlik önlemidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kapalı bir havzadaki bir gölün yüzölçümü son yıllarda yarıya inmiştir. Bu dönemde havzaya düşen yağışta belirgin bir değişme olmamış, ancak çevredeki kaçak kuyu sayısı ve su isteği yüksek ürünlerin ekim alanı artmıştır. Sorunun asıl nedeni nedir? Hangi önlem bu nedene doğrudan yöneliktir?
Çözüm. Yağış değişmediğine göre gölün küçülmesinin asıl nedeni iklim değil, tarımsal amaçlı aşırı su çekimidir: kaçak kuyular ve su isteği yüksek ürünler, gölü besleyen yer altı ve yüzey sularını tüketmektedir. Bu nedene doğrudan yönelik önlem, suyun tarımda tasarruflu ve denetimli kullanılmasıdır: kaçak kuyuların kapatılması, damla sulamaya geçilmesi ve az su isteyen ürünlere yönelinmesi. Göl kıyısında avlanmayı yasaklamak ya da ağaçlandırma yapmak bu nedene dokunmaz.
Örnek 2. Bir kente günde 200 000 m³ su veriliyor ve bu suyun %30'u eskimiş borulardaki kaçaklar nedeniyle kullanıcıya ulaşmadan kayboluyor. Günlük kayıp ne kadardır? Bu durum su kaynakları için ne anlama gelir?
Çözüm. Günlük kayıp 200 000 × 30 ÷ 100 = 60 000 m³'tür. Bu su kaynaklardan çekildiği, arıtıldığı ve pompalandığı hâlde kimsenin işine yaramadan kaybolur; yani kaynaklar gereğinden fazla tüketilir, enerji ve para da boşa harcanır. Şebekenin yenilenmesi ve kaçakların giderilmesi, kaynaklardan yeni su çekmeden aynı ihtiyacı karşılamanın en akılcı yollarındandır.
Sık yapılan hatalar
- Göllerin küçülmesini her zaman kuraklığa bağlamak.
- Sorunun sonucuna yönelik önlemleri asıl çözüm sanmak.
- Kent şebekelerindeki kayıpları önemsiz saymak.
- Türkiye'de suyun en çok kullanıldığı alan tarımsal sulamadır.
- Aşırı çekim: yer altı suyu düşer, göller küçülür, obruklar oluşur; Aral Gölü dünyadan bir örnektir.
- Çözüm: damla sulama, kaçak kuyuların kapatılması, ürün deseninin değiştirilmesi, şebeke kayıplarının giderilmesi.