Konu anlatımı
Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının kuşbakışı görünümünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Haritalar sayesinde bir yerin konumunu, uzaklıkları, alanları, yükseltiyi ve eğimi kâğıt üzerinde ya da ekranda ölçebiliriz.
Bu sayfada harita, kroki ve plan arasındaki farkı, harita elemanlarını, ölçeği ve ölçek hesaplarını, eş yükselti eğrilerini, eğim hesabını ve topografya profilini göreceksin. TYT'de bu konudan çoğunlukla ölçek dönüşümü, ölçekten alan ve eğim hesabı ile eş yükselti eğrilerini yorumlama soruları gelir.
Harita, kroki ve plan
Ölçek kullanılmadan, göz kararıyla yapılan kabataslak çizimlere kroki denir. Bir bina, mahalle ya da küçük bir alanın çok büyük ölçekle, bütün ayrıntılarıyla çizilmesine plan denir. Harita ise belirli bir ölçekle küçültülmüş, kuşbakışı bir çizimdir. Bir haritanın temel elemanları başlık, ölçek, lejant (açıklama), yön oku ve koordinat ağıdır; lejant, haritadaki işaret ve renklerin neyi gösterdiğini açıklar.
Ölçek ve ölçek türleri
Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçekte bu oran kesirle yazılır: 1/100 000'lik ölçek, haritadaki 1 cm'nin gerçekte 100 000 cm, yani 1 km olduğunu gösterir. Çizgi ölçekte ise eşit parçalara ayrılmış bir çizginin her parçasının gerçekte kaç km olduğu yazılır. Paydası küçük ölçeklere büyük ölçek, paydası büyük ölçeklere küçük ölçek denir; 1/25 000'lik ölçek, 1/1 000 000'lik ölçekten büyüktür.
Büyük ve küçük ölçekli haritalar
Ölçek büyüdükçe haritadaki ayrıntı artar, aynı büyüklükteki kâğıda daha küçük bir alan sığar ve bozulma azalır. Küçük ölçekli haritalarda ise geniş alanlar gösterilir ama ayrıntı azalır, bozulma artar. Aynı yeri gösteren iki haritadan büyük ölçekli olanda o yer daha büyük çizilir: ölçek paydası yarıya inerse harita uzunlukları 2 katına, harita alanı 4 katına çıkar.
Ölçek hesapları
Gerçek uzunluk, harita uzunluğunun ölçek paydasıyla çarpımıdır. Hesapta birimlere dikkat et: 1 km = 1000 m = 100 000 cm. Aynı gerçek uzunluk iki haritada gösteriliyorsa harita uzunluğu ile payda çarpımı iki haritada da aynıdır; ölçek dönüşümü bu eşitlikle yapılır. Gerçek alan ise harita alanının paydanın karesiyle çarpımıdır. Alan birimlerinde 1 km² = 100 hektar = 1000 dekar ve 1 hektar = 10 000 m² olduğunu unutma.
Eş yükselti eğrileri
Eş yükselti eğrileri (izohipsler), aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir. Bir haritada eğriler arasındaki yükselti farkı sabittir. Eğriler birbirini kesmez; sıklaştığı yerde eğim fazla, seyrekleştiği yerde eğim azdır. Kıyı çizgisi 0 m eğrisidir. İç içe kapalı eğrilerde içe doğru yükselti artıyorsa tepe, azalıyorsa çukur vardır. Vadilerde eğriler yükseltinin arttığı yöne doğru V biçiminde sokulur; akarsu bu sivri uçların ters yönüne, alçağa doğru akar. Sırtlarda ise eğriler alçak yöne doğru çıkıntı yapar.
Eğim ve topografya profili
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır ve genellikle yüzde olarak verilir: eğim = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100. Akarsu eğimleri küçük olduğu için çoğunlukla binde olarak hesaplanır. Topografya profili, bir doğrultu boyunca yer şeklinin yandan görünümüdür. Profilde dik bölümler eğimin fazla olduğu, eş yükselti eğrilerinin sıklaştığı kesimlere karşılık gelir. İki nokta arasında her ikisinden de yüksek bir engel varsa bu noktalar birbirini göremez.
Öteki gösterim yöntemleri ve projeksiyon
Yer şekilleri renklendirme, kabartma, gölgelendirme ve tarama yöntemleriyle de gösterilir. Renklendirmede alçak yerler yeşil, yükseldikçe sarı ve kahverengi tonlarla; denizler ise derinlik arttıkça koyulaşan mavilerle gösterilir. Küre biçimindeki yeryüzü düzleme aktarılırken şekil, alan ve uzunlukta bozulmalar olur; bunları azaltmak için projeksiyon yöntemleri kullanılır. Günümüzde haritalar uydu görüntüleri ve coğrafi bilgi sistemleri ile hazırlanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 1/400 000 ölçekli bir haritada iki kent arasındaki kuş uçuşu uzaklık 6 cm'dir. Aynı uzaklık başka bir haritada 8 cm olarak ölçülüyor. İkinci haritanın ölçeği nedir?
Çözüm. Gerçek uzaklık 6 × 400 000 = 2 400 000 cm, yani 24 km'dir. İkinci haritada bu uzaklık 8 cm ile gösterildiğine göre ölçek paydası 2 400 000 ÷ 8 = 300 000'dir. İkinci haritanın ölçeği 1/300 000'dir. Aynı uzaklık daha uzun çizildiği için ikinci harita daha büyük ölçeklidir; paydanın küçülmesi de bunu doğrular.
Örnek 2. 1/50 000 ölçekli bir haritada 6 cm²'lik alan kaplayan bir ormanın gerçek alanı kaç km² ve kaç hektardır?
Çözüm. Bu ölçekte haritadaki 1 cm gerçekte 50 000 cm, yani 500 m'dir. Haritadaki 1 cm² gerçekte 500 × 500 = 250 000 m²'ye karşılık gelir. 6 cm² ise 6 × 250 000 = 1 500 000 m² eder. 1 km² = 1 000 000 m² olduğundan alan 1,5 km²'dir; 1 hektar = 10 000 m² olduğundan aynı alan 150 hektardır. Alanı bulurken paydanın karesini kullanmayı unutma.
Örnek 3. 1/40 000 ölçekli bir topografya haritasında 5 cm uzunluğundaki bir patikanın başlangıcı 250 m, bitişi 650 m yükseltidedir. Patikanın ortalama eğimi yüzde kaçtır?
Çözüm. Haritadaki 5 cm, gerçekte 5 × 40 000 = 200 000 cm, yani 2000 m yatay uzaklıktır. Yükselti farkı 650 − 250 = 400 m'dir. Eğim = 400 ÷ 2000 × 100 = %20 olur. Yükselti farkı ile yatay uzaklığın aynı birimde, metre cinsinden yazılması gerektiğine dikkat et.
Sık yapılan hatalar
- Paydası büyük olan ölçeği büyük ölçek sanmak; payda büyüdükçe ölçek küçülür.
- Alan hesabında paydanın karesi yerine paydanın kendisiyle çarpmak.
- Ölçek dönüşümünde oranı ters kurmak; aynı uzaklık daha uzun çizilmişse harita daha büyük ölçeklidir, paydası küçüktür.
- Eş yükselti eğrilerinin seyrek olduğu yerde eğimin fazla olduğunu düşünmek; seyrek eğri az eğim demektir.
- Eğim hesabında yükselti farkını metre, yatay uzaklığı santimetre olarak bırakmak.
- Gerçek uzunluk = harita uzunluğu × payda; gerçek alan = harita alanı × payda².
- 1 km = 100 000 cm; 1 km² = 100 hektar = 1000 dekar.
- Büyük ölçek: küçük payda, çok ayrıntı, dar alan, az bozulma.
- Eş yükselti eğrileri sıklaşırsa eğim artar; vadide eğriler yükseğe doğru V çizer.
- Eğim (%) = yükselti farkı ÷ yatay uzaklık × 100.