Konu anlatımı
Haritalar, yeryüzü hakkında çok sayıda bilgiyi az yer kaplayarak sunan araçlardır. Bu alt başlıkta haritanın ne olduğunu, krokiden ve plandan farkını, bir haritada bulunması gereken elemanları ve düz bir kâğıda küreyi aktarırken ortaya çıkan bozulmaları göreceksin.
Harita, kroki ve plan
Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir parçasının kuşbakışı görünümünün belirli bir ölçekle küçültülerek düzleme aktarılmasıdır. Kroki, ölçek kullanılmadan göz kararıyla yapılan kabataslak çizimdir; birine evin yolunu tarif etmek için çizilen taslak bir krokidir. Plan ise bir bina, okul bahçesi ya da mahalle gibi küçük bir alanın çok büyük ölçekle ve bütün ayrıntılarıyla çizilmesidir.
Harita elemanları
Bir haritanın doğru okunabilmesi için bazı elemanları bulunmalıdır. Başlık haritanın neyi gösterdiğini, ölçek küçültme oranını, lejant (açıklama) haritadaki renk ve işaretlerin anlamını belirtir. Yön oku genellikle kuzeyi gösterir. Paraleller ve meridyenlerden oluşan koordinat ağı ise yerlerin konumunu belirlemeyi sağlar. Bu elemanlardan biri eksikse harita yanlış yorumlanabilir.
Harita türleri
Fiziki haritalar dağ, ova, akarsu ve göl gibi doğal unsurları gösterir. Siyasi haritalar ülke ve il sınırlarını, beşerî haritalar yerleşmeleri ve yolları öne çıkarır. Nüfus yoğunluğu, iklim tipleri, maden yatakları ya da tarım ürünlerinin dağılışı gibi tek bir konuyu gösteren haritalara özel amaçlı (tematik) haritalar denir.
Projeksiyon ve bozulma
Küre biçimindeki yeryüzü düz bir yüzeye aktarılırken şekil, alan, uzunluk ya da açılarda bozulma kaçınılmazdır. Bu bozulmaları azaltmak için projeksiyon yöntemleri kullanılır. Silindirik projeksiyonlarda Ekvator çevresi, konik projeksiyonlarda orta enlemler, düzlem projeksiyonlarda ise kutup çevreleri daha az bozulur. Geniş alanları gösteren küçük ölçekli haritalarda bozulma daha fazladır. Günümüzde haritalar uydu görüntüleri ve coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ile hazırlanır ve güncellenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci okulu ile evi arasındaki yolu ölçek kullanmadan, gözüyle tahmin ederek kâğıda çiziyor. Bir mimar ise bir mahalledeki bütün binaları 1/1000'lik ölçekle çiziyor. Bu çizimler hangi türdendir?
Çözüm. Öğrencinin çizimi ölçek kullanılmadan, göz kararıyla yapıldığı için bir krokidir; uzaklıklar ve alanlar bu çizim üzerinden ölçülemez. Mimarın çizimi küçük bir alanın çok büyük ölçekle, bütün ayrıntılarıyla gösterilmesi olduğu için bir plandır. İkisi de yeryüzünü gösterse de yalnız ikincisinde ölçek bulunduğundan ölçüm yapılabilir.
Örnek 2. Silindirik projeksiyonla çizilmiş bazı dünya haritalarında Grönland Afrika kadar büyük görünür; oysa Afrika'nın yüz ölçümü Grönland'ınkinden çok daha büyüktür. Bu durumu açıkla.
Çözüm. Küre yüzeyi düzleme aktarılırken bozulma kaçınılmazdır. Silindirik projeksiyonlarda Ekvator çevresi gerçeğe yakın gösterilir, kutuplara doğru ise yerler giderek büyütülür. Grönland yüksek enlemlerde, Afrika ise büyük bölümüyle Ekvator çevresinde yer aldığı için Grönland haritada gerçek boyutundan çok büyük görünür. Bu örnek, haritaların amacına göre doğru projeksiyonun seçilmesi gerektiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Krokiyi ölçekli bir çizim sanmak; kroki göz kararıyla yapılır.
- Lejantı gereksiz bir eleman saymak; lejant olmadan renk ve işaretler yorumlanamaz.
- Haritalarda bozulmanın hiç olmadığını sanmak; bozulma özellikle küçük ölçekli haritalarda fazladır.
- Kroki ölçeksiz, plan çok büyük ölçekli, harita belirli ölçekli çizimdir.
- Harita elemanları: başlık, ölçek, lejant, yön oku, koordinat ağı.
- Silindirik projeksiyonda Ekvator, konikte orta enlemler, düzlemde kutuplar az bozulur.