İklim Bilgisi konu anlatımı

Konu anlatımı

Hava durumu, bir yerde kısa süre içinde görülen atmosfer koşullarıdır: bugün yağmur yağıyor, yarın güneşli olacak. İklim ise geniş bir alanda uzun yıllar boyunca, genellikle en az 30 yıllık gözlemlerle belirlenen ortalama atmosfer koşullarıdır. İklimi sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi iklim elemanları belirler; bu elemanlar da enlem, yükselti, denize uzaklık ve yer şekilleri gibi etmenlerden etkilenir.

Bu sayfada atmosferi, iklim elemanlarını, dünyadaki ve Türkiye'deki iklim tiplerini ve iklim grafiklerini sözle verilen verilerden okumayı göreceksin. TYT'de en çok sıcaklık ve yağış verilerinden yarım küre ve iklim tipi çıkarma, meltem ve muson gibi rüzgârları açıklama ve yağış türlerini ayırt etme soruları gelir.

Atmosfer

Atmosfer, Dünya'yı saran gaz katmanıdır; yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 oranında argon, karbon dioksit ve öteki gazlardan oluşur. Su buharının miktarı yerden yere değişir. Hava olaylarının neredeyse tamamı en alttaki troposferde görülür; bu katmanda yükseldikçe sıcaklık azalır. Troposferin kalınlığı Ekvator'da kutuplardakinden fazladır. Troposferin üstündeki stratosferde, Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını tutan ozon tabakası bulunur.

Sıcaklık

Atmosfer, Güneş ışınlarıyla doğrudan değil, büyük ölçüde ışınlarla ısınan yeryüzünün yaydığı ısıyla ısınır. Sıcaklığı enlem, gündüz süresi, yükselti, denize uzaklık, okyanus akıntıları, bakı, bitki örtüsü ve bulutluluk etkiler. Yükseldikçe sıcaklık yaklaşık her 200 m'de 1 °C azalır. Kışın açık ve rüzgârsız gecelerde soğuk havanın çukur alanlara çökmesiyle alçaktaki hava daha yüksekteki havadan soğuk olabilir; buna sıcaklık terselmesi denir ve sis, don ve hava kirliliğini artırır.

Basınç ve rüzgâr

Basınç, atmosferin birim alana yaptığı ağırlıktır; deniz seviyesinde normal basınç 1013 milibar, yani 760 mm cıva yüksekliğidir. Yükseldikçe basınç azalır. Isınan hava genleşip yükselir ve alçak basınç, soğuyan hava alçalarak yüksek basınç oluşturur; bunlara termik basınç denir. Hava hareketleriyle oluşan basınca dinamik basınç denir. Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru esen hava akımıdır; basınç farkı arttıkça hızlanır ve dönen Dünya üzerinde Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola sapar.

Rüzgâr türleri

Sürekli rüzgârlar yıl boyu aynı yönde eser: alizeler dönencelerin çevresindeki yüksek basınçtan Ekvator'a, batı rüzgârları orta kuşakta batıdan doğuya, kutup rüzgârları kutuplardan orta enlemlere doğru eser. Musonlar mevsimlik rüzgârlardır; Güney ve Güneydoğu Asya'da yazın denizden karaya esip bol yağış bırakır, kışın karadan denize esip kuraklık getirir. Meltemler günlük rüzgârlardır: deniz meltemi gündüz denizden karaya, kara meltemi gece karadan denize; vadi meltemi gündüz vadiden yamaçlara, dağ meltemi gece yamaçlardan vadiye eser.

Nem ve yağış

Havadaki su buharına nem denir. Mutlak nem havadaki su buharı miktarı, maksimum nem havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla nemdir; bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranının yüzdesidir. Hava yükselip soğuyunca bağıl nem %100'e ulaşır ve su buharı yoğuşarak bulut, sis, çiy ya da kırağı oluşturur. Yağış, yükselen havanın türüne göre üçe ayrılır: yerden ısınan havanın yükselmesiyle oluşan yükselim (konveksiyonel) yağışı, dağ yamacı boyunca yükselen nemli havanın bıraktığı yamaç (orografik) yağışı ve sıcak ile soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan cephe yağışı.

İklim tipleri

Ekvatoral iklimde yıl boyu sıcak ve her mevsim yağışlıdır; yağmur ormanları görülür. Savan ikliminde yazlar yağışlı, kışlar kuraktır. Muson ikliminde yaz yağışları çok fazla, kışlar kuraktır. Çöl ikliminde yağış çok az, günlük sıcaklık farkı büyüktür. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; bitki örtüsü makidir. Ilıman okyanusal iklimde ve Türkiye'deki Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlıdır. Karasal iklimde yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; bozkır görülür. Daha soğuk alanlarda tayga, tundra ve kutup iklimleri yer alır.

İklim verisini okuma

Bir istasyonun sıcaklık ve yağış verisi verildiğinde önce en sıcak ayın temmuz mu ocak mı olduğuna bakarak yarım küreyi bul. Sonra en sıcak ile en soğuk ay arasındaki farka bakarak denize yakınlığı ve enlemi yorumla: fark çok küçükse Ekvator'a ya da denize yakınlık, büyükse karasallık söz konusudur. Ardından yağışın hangi mevsimde yoğunlaştığına bak: kış yağışlı ve yaz kuraksa Akdeniz, her mevsim yağışlıysa okyanusal ya da Karadeniz, yaz yağışlı kış kuraksa savan ya da muson iklimini düşün.

Çözümlü örnekler

Sık yapılan hatalar

• Hava durumu ile iklimi karıştırmak; hava durumu kısa süreli, iklim uzun yılların ortalamasıdır.
• Atmosferin doğrudan Güneş ışınlarıyla ısındığını sanmak; atmosfer büyük ölçüde yeryüzünün yaydığı ısıyla ısınır.
• Rüzgârın alçak basınçtan yüksek basınca estiğini sanmak; rüzgâr yüksekten alçağa eser.
• Isınan havada bağıl nemin arttığını düşünmek; nem eklenmezse ısınan havada bağıl nem azalır.
• Güney Yarım Küre istasyonlarında temmuzu yaz ayı saymak; orada temmuz kış ayıdır.