Konu anlatımı
Türkiye orta kuşakta yer alır, üç tarafı denizlerle çevrilidir ve yer şekilleri kısa mesafelerde değişir. Bu yüzden küçük sayılabilecek bir alanda birbirinden çok farklı iklimler görülür. Bu alt başlıkta Türkiye'deki iklim tiplerini ve bu çeşitliliğin nedenlerini göreceksin.
Akdeniz ve Karadeniz iklimi
Akdeniz iklimi Akdeniz ve Ege kıyılarında görülür. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; kar yağışı kıyılarda ender görülür. Yağış en çok kışın düşer. Doğal bitki örtüsü makidir; dağların yamaçlarında kızılçam ormanları yer alır. Karadeniz iklimi Karadeniz kıyılarında görülür. Her mevsim yağışlıdır; Doğu Karadeniz'de yağış en çok sonbaharda düşer. Yazlar serin, kışlar ılıktır. Bol yağış nedeniyle yamaçlar gür ormanlarla kaplıdır.
Karasal iklim
Kıyıya paralel uzanan dağlar nemli deniz havasını kıyılarda tuttuğu için iç kesimlerde karasal iklim görülür. İç Anadolu'da yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; yağış az ve en çok ilkbaharda düşer, doğal bitki örtüsü bozkırdır. Doğu Anadolu'da yükseltinin fazla olması nedeniyle kışlar çok uzun ve sert geçer, kar örtüsü yerde aylarca kalır. Güneydoğu Anadolu'da ise yazlar çok sıcak ve kurak geçer, yağış daha çok kış ve ilkbahar aylarında düşer.
Marmara'da geçiş iklimi
Marmara Bölgesi Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimler arasında bir geçiş alanıdır. Bu yüzden bölgenin farklı kesimlerinde bu üç iklimin özellikleri bir arada görülür; bitki örtüsünde de maki, orman ve bozkır alanları yan yana bulunur. Kışın kuzeyden gelen soğuk hava kütleleri sıcaklığı düşürüp kar getirebilir, güneybatıdan gelen ılık ve nemli hava kütleleri ise yağış bırakır.
Çeşitliliğin nedenleri
Türkiye'de iklim çeşitliliğinin başlıca nedenleri şunlardır: güneyden kuzeye yaklaşık 6° enlem farkı, ortalama yükseltinin fazla olması ve batıdan doğuya artması, üç tarafın denizlerle çevrili olması, Karadeniz ve Akdeniz'de dağların kıyıya paralel, Ege'de ise dik uzanması ve kısa mesafelerde değişen yer şekilleri. En fazla yağışı Doğu Karadeniz kıyıları alır; en az yağış alan yerler arasında Tuz Gölü çevresi bulunur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Türkiye'deki üç istasyon için şu bilgiler veriliyor. K: her ay yağış alıyor, en çok yağış ekim ve kasımda, kışlar ılık. L: yazın neredeyse hiç yağış yok, kış yağışlı, ocak ortalaması 9 °C. M: yıllık yağış az, en çok mayısta, ocak ortalaması −1 °C. Bu istasyonların iklim tiplerini belirle.
Çözüm. K'de her mevsim yağış görülmesi, en çok yağışın sonbaharda düşmesi ve kışların ılık geçmesi Karadeniz iklimini gösterir. L'de yazın kuraklık, kışın yağış ve ılık ocak ortalaması Akdeniz iklimine uyar. M'de yağışın az olması ve ilkbaharda yoğunlaşması ile kış ortalamasının 0 °C'nin altına inmesi İç Anadolu'daki karasal iklimi gösterir. Yağışın hangi mevsimde yoğunlaştığı, iklim tipini belirlemede en güçlü ipucudur.
Örnek 2. Ege kıyısındaki bir kentin deniz etkisi iç kesimlere doğru, Akdeniz kıyısındaki aynı uzaklıktaki bir kentinkinden daha uzağa ulaşır. Bunun nedenini açıkla.
Çözüm. Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik uzanır; dağların arasında kalan geniş ova ve vadiler denizden iç kesimlere doğru açılır. Deniz havası bu oluklar boyunca kolayca içerilere sokulur. Akdeniz kıyısında ise Toros Dağları kıyıya paralel uzandığı için nemli ve ılık deniz havası dağların denize bakan yamaçlarında kalır, iç kesimlere geçemez. Bu fark, özel konumun bir öğesi olan dağların uzanış doğrultusundan kaynaklanır.
Sık yapılan hatalar
- Karadeniz ikliminde yazların kurak geçtiğini sanmak; Karadeniz ikliminde her mevsim yağış görülür.
- İç Anadolu'da yağışın en çok kışın düştüğünü düşünmek; en çok ilkbaharda düşer.
- Marmara'da tek bir iklim tipi görüldüğünü sanmak; bölge bir geçiş alanıdır.
- Akdeniz: yaz kurak, kış ılık ve yağışlı, maki ve kızılçam.
- Karadeniz: her mevsim yağışlı, Doğu Karadeniz'de en çok sonbaharda; gür ormanlar.
- İç Anadolu: karasal, ilkbahar yağışlı, bozkır; Marmara: geçiş iklimi.