Konu anlatımı
Yeryüzündeki dağlar, ovalar, vadiler, mağaralar ve kıyı şekilleri iki grup kuvvetin ortak eseridir. Enerjisini yerin içindeki ısıdan alan iç kuvvetler dağları yükseltir, yer kabuğunu kırar, volkanlar ve depremler oluşturur. Enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alan dış kuvvetler ise yükseltilmiş alanları aşındırır, taşıdıkları malzemeyi alçak yerlerde biriktirir. İç kuvvetler yeryüzünü engebelendirir, dış kuvvetler düzleştirmeye çalışır.
Bu sayfada Yer'in iç yapısını ve kayaçları, iç kuvvetleri, çözülmeyi, akarsuların, yer altı sularının, rüzgârların, buzulların ve dalgaların oluşturduğu şekilleri göreceksin. TYT'de en çok delta ve haliç, obruk, peri bacası, kurak ve nemli tropikal alanlarda etkili dış kuvvetler ile şekillerin hangi kuvvetle oluştuğunu eşleştirme soruları gelir.
Yer'in yapısı ve levhalar
Yer; yer kabuğu, manto ve çekirdekten oluşur. Kıtaları oluşturan kabuk daha kalın ve granit ağırlıklı, okyanus tabanlarındaki kabuk daha ince ve bazalt ağırlıklıdır. Yer kabuğu ile üst mantonun katı kısmı birlikte taş küreyi oluşturur. Taş küre büyük ve küçük levhalara bölünmüştür; levhalar mantonun üst kısmındaki akışkan katman üzerinde yılda birkaç santimetre hareket eder. Levhaların çarpıştığı, ayrıldığı ve yan yana kaydığı sınırlarda dağ oluşumu, volkanizma ve depremler yoğunlaşır.
Orojenez ve epirojenez
Dağ oluşumuna orojenez denir. Esnek tortul tabakalar yan basınçla kıvrılır; kıvrımın yukarı doğru bombeli kısmına antiklinal, çukur kısmına senklinal denir. Sert tabakalar ise kırılır; kırık hattına fay, yükselen bloğa horst, çöken bloğa graben denir. Türkiye'nin Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıvrılmayla, Ege'deki dağlar ve aralarındaki çöküntü ovaları kırılmayla oluşmuştur. Geniş alanların yavaşça yükselip alçalmasına epirojenez denir; karaların alçalmasıyla denizin ilerlemesi ya da yükselmesiyle denizin çekilmesi bu hareketlerin sonucudur.
Volkanizma ve deprem
Magmanın yer kabuğundaki çatlaklardan yükselmesine volkanizma denir; yeryüzüne çıkan magmaya lav denir. Volkanizmayla volkan konileri, kraterler ve lav platoları oluşur. Ağrı, Süphan, Nemrut, Erciyes ve Hasan dağları Türkiye'deki volkan dağlarıdır. Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin kırılma ve kaymalarla aniden boşalmasıyla oluşan sarsıntıdır; en yaygın ve en yıkıcı olanları faylarla ilgili tektonik depremlerdir. Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağında yer alır ve Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ile Batı Anadolu fay sistemleri boyunca sık deprem yaşar.
Dış kuvvetler ve çözülme
Kayaçların yerinde parçalanmasına ya da ayrışmasına çözülme denir. Fiziksel çözülmede kayaç, kimyasal yapısı değişmeden parçalanır; gece ile gündüz arasındaki büyük sıcaklık farkı ve çatlaklardaki suyun donarak genleşmesi bunun nedenidir. Fiziksel çözülme kurak ve soğuk iklimlerde etkilidir. Kimyasal çözülmede kayacın yapısı su, oksijen ve karbon dioksitle tepkimeye girerek değişir; sıcak ve nemli iklimlerde çok etkilidir. Nemli tropikal alanlarda kimyasal çözülme ana kayayı onlarca metre derinliğe kadar ayrıştırır.
Akarsular
Akarsular yataklarını aşındırarak V biçimli vadiler, boğazlar ve kanyonlar açar. Eğimin azaldığı dağ eteklerinde birikinti koni ve yelpazeleri oluşur. Akarsuyun taşıdığı malzeme, gel-git etkisinin zayıf, kıyı önünün sığ ve akıntıların zayıf olduğu bir denize döküldüğü yerde birikirse delta ovası oluşur; Bafra, Çarşamba ve Çukurova deltaları böyledir. Gel-gitin güçlü olduğu kıyılarda malzeme birikemez ve akarsu ağzı huni biçiminde genişler; buna haliç denir. Kapadokya'daki peri bacaları, volkanik tüflerin sel ve yağmur sularıyla aşındırılması sırasında üstteki sert kayaçların alttaki tüfü korumasıyla oluşmuştur.
Karst, rüzgâr ve buzullar
Kireç taşı, jips ve kaya tuzu gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde yer altı ve yüzey suları karstik şekiller oluşturur: lapya, dolin, uvala, polye, mağara ve obruk erime şekilleri; sarkıt, dikit ve traverten ise biriktirme şekilleridir. Rüzgâr, kurak ve bitki örtüsü seyrek alanlarda mantar kayalar oluşturur, kumları biriktirerek kumullar ve hilal biçimli barkanlar meydana getirir. Buzullar yüksek dağlarda sirkler, U biçimli vadiler ve hörgüç kayalar oluşturur, taşıdıkları malzemeyi moren adı verilen setler hâlinde biriktirir.
Dalgalar ve iklime göre dış kuvvetler
Dalgalar dik kıyıları aşındırarak falez adı verilen yalıyarlar oluşturur. Dalga ve akıntıların biriktirdiği kum ve çakıllar kıyı okları, kıyı kordonları, lagünler ve adayı karaya bağlayan tombolo gibi şekiller meydana getirir. Hangi dış kuvvetin etkili olacağını büyük ölçüde iklim belirler: kurak alanlarda fiziksel çözülme ve rüzgâr, nemli tropikal alanlarda kimyasal çözülme ve akarsular, soğuk ve yüksek alanlarda don çözülmesi ve buzullar, kıyılarda ise dalgalar öne çıkar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. İki akarsu da çok miktarda alüvyon taşımaktadır. K akarsuyu gel-git etkisinin çok zayıf olduğu, kıyı önü sığ bir iç denize; L akarsuyu ise gel-git genliğinin yüksek olduğu bir okyanus kıyısına dökülmektedir. Bu akarsuların ağızlarında hangi şekiller oluşur?
Çözüm. K'nin taşıdığı alüvyon, gel-gitin ve akıntıların zayıf olduğu sığ denizde ağızdan uzaklaştırılamaz ve birikir; zamanla denize doğru ilerleyen üçgen biçimli bir delta ovası oluşur. L'nin ağzında ise yükselip alçalan gel-git suları malzemeyi sürekli açık denize süpürür ve ağız bölümünü oyar; akarsu ağzı huni biçiminde genişleyerek bir haliç oluşturur. İkisinde de alüvyon bol olduğu için farkı belirleyen etken, kıyıdaki gel-git ve akıntıların gücüdür.
Örnek 2. K alanında yıllık yağış 100 mm'nin altında, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok büyük ve bitki örtüsü yoktur. L alanında yıl boyu sıcaklık yüksek, yıllık yağış 2000 mm'nin üzerindedir ve alan sık ormanlarla kaplıdır. İki alanda hangi dış kuvvetler ve çözülme türleri etkilidir?
Çözüm. K kurak bir alandır: büyük sıcaklık farkları kayaçları genleşip büzüştürerek parçalar, bu yüzden fiziksel çözülme baskındır. Bitki örtüsü olmadığı için rüzgâr gevşek malzemeyi taşır; mantar kayalar ve kumullar oluşur, toprak ince ve gelişmemiştir. L nemli tropikal bir alandır: sıcaklık ve bol su kimyasal çözülmeyi çok hızlandırır, ana kaya derinlere kadar ayrışır ve kalın topraklar oluşur. Sık bitki örtüsü yüzeyi koruduğu için rüzgâr aşındırması etkisizdir; bol ve düzenli sulu akarsular başlıca dış kuvvettir.
Örnek 3. Bir arazide yüzeyde oluklu kayalar ve küçük çukurlar, yer altında tavanından sarkıtlar sarkan mağaralar ve tabanı düz geniş bir ova bulunuyor. Bu arazide hangi kayaç yaygındır ve şekiller nasıl oluşmuştur?
Çözüm. Oluklu kayalar (lapya), küçük çukurlar (dolin), mağaralar ve sarkıtlar karstik şekillerdir; bu da arazide kireç taşı gibi kolay eriyen bir kayacın yaygın olduğunu gösterir. Karbon dioksitli yağmur ve yer altı suları kireç taşını eriterek oluklar, çukurlar ve mağaralar açmıştır. Mağara tavanından damlayan sularda çözünmüş kireç yeniden çökelerek sarkıtları oluşturmuştur. Tabanı düz geniş ova ise erimeyle genişleyen bir karstik ova, yani polyedir.
Sık yapılan hatalar
- Deltanın oluşmasında yalnız alüvyon miktarını yeterli saymak; gel-git ve akıntıların zayıf olması da gerekir.
- Peri bacalarını rüzgârın tek başına oluşturduğunu sanmak; başlıca etken sel ve yağmur sularının tüfü aşındırmasıdır.
- Kurak alanlarda kimyasal çözülmenin baskın olduğunu düşünmek; kurak alanlarda fiziksel çözülme baskındır.
- Hörgüç kayaları rüzgâr şekli sanmak; hörgüç kayalar buzulların aşındırma şeklidir.
- Volkanizma ve depremi dış kuvvet saymak; ikisi de iç kuvvettir.
- İç kuvvetler: orojenez (kıvrılma, kırılma), epirojenez, volkanizma, deprem.
- Dış kuvvetler: akarsular, yer altı suları, rüzgârlar, buzullar, dalgalar; çözülme bunların hazırlayıcısıdır.
- Delta: bol alüvyon, zayıf gel-git, sığ kıyı; haliç: güçlü gel-git.
- Kurak alan: fiziksel çözülme ve rüzgâr; nemli tropikal alan: kimyasal çözülme ve kalın toprak.
- Obruk, mağara ve traverten karstik; barkan rüzgâr; sirk ve moren buzul; falez ve tombolo dalga şeklidir.