Konu anlatımı
Kireç taşı, jips ve kaya tuzu gibi suda kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde yeryüzünde ve yer altında kendine özgü şekiller oluşur. Bu alt başlıkta bu karstik şekilleri ve son yıllarda sık gündeme gelen obrukları göreceksin.
Karstik erime
Yağmur suyu havadaki ve topraktaki karbon dioksiti çözerek hafif asitli bir hâl alır. Bu su kireç taşının çatlaklarından içeri sızarken kayacı eritir ve çözünmüş kireci beraberinde taşır. Kayaç içinde çatlaklar genişler, yer altında boşluklar ve mağaralar oluşur. Yüzey suları hızla yer altına süzüldüğü için karstik arazilerde yüzeyde akarsu azdır, yer altında ise su yolları ve büyük kaynaklar bulunur.
Erime şekilleri
Kireç taşı yüzeyinde suyun açtığı oluk ve yarıklara lapya denir. Erime sonucu oluşan küçük, çanak biçimli çukurlara dolin, dolinlerin birleşmesiyle oluşan daha büyük çukurlara uvala denir. Tabanı düz, kenarları dik ve geniş karstik ovalara polye denir; Toros Dağları'nda bu tür ovalar yaygındır. Yer altında genişleyen boşluklar mağaraları oluşturur; Alanya'daki Damlataş Mağarası bilinen bir örnektir.
Biriktirme şekilleri
Kireç yüklü su mağara tavanından damlarken içindeki karbon dioksitin bir kısmını kaybeder ve çözünmüş kireç yeniden çökelir. Tavandan aşağı sarkan şekillere sarkıt, tabandan yukarı yükselen şekillere dikit, ikisinin birleşmesiyle oluşan şekillere sütun denir. Kireçli kaynak suları yeryüzüne çıktığında da kireç çökelerek basamaklar hâlinde birikir; buna traverten denir. Denizli'deki Pamukkale travertenleri en tanınmış örnektir.
Obruklar
Obruklar, kireç taşı içinde erimeyle oluşmuş yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan, dik kenarlı ve derin çukurlardır. Boşluklardaki yer altı suyu tavanı alttan destekler. Tarımsal sulama için yer altı suyu aşırı çekilip su seviyesi düşünce bu destek ortadan kalkar ve tavan birden çöker. Türkiye'de Konya Ovası'nda, özellikle Karapınar çevresinde, yer altı suyunun aşırı kullanımına bağlı olarak obruk sayısı son yıllarda artmıştır. Obrukları azaltmanın yolu yer altı suyunun tasarruflu ve denetimli kullanılmasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kalın kireç taşı katmanları bulunan kurak bir ovada son yıllarda tarlaların ortasında birkaç saat içinde derin, dairesel çukurlar açılıyor. Çukurların sulama kuyularının yoğun olduğu yerlerde arttığı görülüyor. Bu çukurlar nasıl oluşmaktadır ve nasıl önlenebilir?
Çözüm. Bu çukurlar obruktur. Kireç taşı uzun sürede karbon dioksitli suyla eriyerek yer altında boşluklar oluşturmuştur. Boşlukları dolduran yer altı suyu tavanı desteklerken sulama için aşırı su çekilmesi su seviyesini düşürmüş ve destek ortadan kalkmıştır; tavan aniden çökerek derin çukurlar açılmıştır. Kaçak kuyuların kapatılması, damla sulama gibi tasarruflu yöntemlere geçilmesi ve su isteği yüksek ürünlerin azaltılması obruk oluşumunu yavaşlatır.
Örnek 2. Şu şekilleri karstik erime ve karstik biriktirme şekilleri olarak ayır: dolin, traverten, polye, sarkıt, lapya, dikit.
Çözüm. Dolin, polye ve lapya, kireç taşının suda erimesiyle oluşan şekillerdir; bunlar erime (aşındırma) şekilleridir. Traverten, sarkıt ve dikit ise suda çözünmüş kirecin yeniden çökelmesiyle oluşur; bunlar biriktirme şekilleridir. Ayırt ederken şeklin bir boşluk ya da çukur mu, yoksa biriken bir kütle mi olduğuna bakmak işini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Obrukları rüzgâr aşındırmasıyla oluşan çukurlar sanmak; obruklar yer altı boşluklarının çökmesiyle oluşur.
- Sarkıt ile dikiti karıştırmak: sarkıt tavandan sarkar, dikit tabandan yükselir.
- Travertenleri erime şekli saymak; traverten kirecin çökelmesiyle oluşan biriktirme şeklidir.
- Karst: kireç taşı, jips, kaya tuzu; karbon dioksitli su eritir.
- Erime: lapya, dolin, uvala, polye, mağara, obruk; biriktirme: sarkıt, dikit, sütun, traverten.
- Obruk riskini yer altı suyunun aşırı çekilmesi artırır; Konya Ovası örnektir.