Konu anlatımı
Dalgalar ve kıyı akıntıları, kıyıları sürekli aşındırır ve taşıdıkları malzemeyi biriktirir. Bu alt başlıkta bu süreçlerle oluşan kıyı şekillerini ve Türkiye'den örneklerini göreceksin.
Aşındırma şekilleri
Dalgalar, dik kıyıların taban kısmını çarparak oyar. Oyulan kısmın üstü desteksiz kalınca zamanla çöker ve kıyı geriler; bu süreçle oluşan dik yarlara falez denir. Falezin gerilediği yerde, dalgaların aşındırdığı ve deniz altında kalan düz yüzeye dalga aşındırma platformu denir. Dalgaların kıyıdaki zayıf kayaçları oymasıyla kıyı mağaraları da oluşur. Falezler özellikle dağların denize dik indiği kıyılarda görülür.
Biriktirme şekilleri
Dalgalar ve kıyı akıntıları kum ve çakılları kıyı boyunca taşır. Bu malzemenin kıyıda birikmesiyle kumsallar (plajlar) oluşur. Kıyıdan denize doğru uzanan kum dillerine kıyı oku denir. Kıyı oku bir koyun ya da körfezin ağzını tamamen kapatırsa kıyı kordonu oluşur ve arkasında kalan su kütlesi bir kıyı set gölüne, yani lagüne dönüşür; İstanbul'daki Küçükçekmece ve Büyükçekmece gölleri bu şekilde oluşmuştur. Kıyıya yakın bir adanın biriken kum diliyle karaya bağlanmasıyla oluşan şekle tombolo denir; Kapıdağ Yarımadası ile Sinop'un bulunduğu yarımada bu şekilde karaya bağlanmıştır.
Kıyı şekillerini etkileyen koşullar
Kıyı şekillerinin türünü dalgaların gücü, kıyının eğimi, kayaçların dayanıklılığı ve kıyıya ulaşan malzemenin miktarı belirler. Dağların denize dik indiği kayalık kıyılarda aşındırma şekilleri, akarsuların bol malzeme getirdiği alçak ve sığ kıyılarda biriktirme şekilleri yaygındır. Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıyılar az girintili, Ege'de ise dağlar kıyıya dik uzandığı için kıyılar çok girintili çıkıntılıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kıyıya yakın küçük bir adanın önünde dalga ve akıntıların taşıdığı kumlar yıllar içinde birikerek adayı karaya bağlayan bir kum dili oluşturmuştur. Bu şeklin adı nedir? Türkiye'den bir örnek ver.
Çözüm. Kıyıya yakın bir adanın, dalga ve akıntıların biriktirdiği kum diliyle karaya bağlanmasıyla oluşan şekle tombolo denir. Bu bir biriktirme şeklidir; malzeme, dalgaların enerjisinin azaldığı ada ile kara arasındaki sığ alanda birikir. Türkiye'de Marmara Denizi'ndeki Kapıdağ Yarımadası, eskiden bir ada iken bu şekilde karaya bağlanmıştır.
Örnek 2. Bir kıyıda dağlar denize dik iniyor ve dalgalar kayalık kıyının tabanını sürekli oyuyor. Başka bir kıyıda ise alçak ve sığ bir körfezin ağzı kum setiyle kapanmış ve arkasında bir göl oluşmuş. Bu kıyılarda hangi şekiller oluşmuştur?
Çözüm. Birinci kıyıda dalgalar kayalık kıyının tabanını oydukça üstteki kütle çöker ve kıyı geriler; böylece dik yarlar, yani falezler oluşur. Bu bir aşındırma şeklidir. İkinci kıyıda dalga ve akıntıların biriktirdiği kumlar körfezin ağzını kapatarak bir kıyı kordonu oluşturmuş, kordonun arkasında kalan su ise lagüne dönüşmüştür. Bunlar biriktirme şekilleridir.
Sık yapılan hatalar
- Falezi biriktirme şekli sanmak; falez dalgaların aşındırmasıyla oluşur.
- Tomboloyu bir akarsu şekli sanmak; tombolo dalga ve akıntıların biriktirmesiyle oluşur.
- Lagünü tektonik bir göl sanmak; lagün, kıyı kordonunun bir körfezi kapatmasıyla oluşan kıyı set gölüdür.
- Aşındırma: falez, dalga aşındırma platformu, kıyı mağarası.
- Biriktirme: kumsal, kıyı oku, kıyı kordonu, lagün, tombolo.
- Küçükçekmece ve Büyükçekmece gölleri lagün olarak, Kapıdağ ve Sinop tombolo ile oluşmuştur.