Konu anlatımı
Rüzgâr, kurak ve bitki örtüsü seyrek alanların; buzullar ise yüksek dağların ve kutupların en etkili dış kuvvetidir. Bu alt başlıkta bu iki dış kuvvetin oluşturduğu şekilleri ve Türkiye'deki örneklerini göreceksin.
Rüzgârın etkili olduğu yerler
Rüzgârın aşındırıp taşıyabilmesi için yüzeyde gevşek, ince malzeme bulunmalı ve bu malzemeyi tutan nem ile bitki örtüsü az olmalıdır. Bu yüzden rüzgâr en çok çöllerde, kurak bozkırlarda ve kumlu kıyılarda etkilidir. Türkiye'de Konya'nın Karapınar çevresi, kuraklık ve bitki örtüsünün tahribi nedeniyle rüzgâr erozyonunun ve kumulların görüldüğü bilinen bir alandır.
Rüzgâr şekilleri
Rüzgârın taşıdığı kum taneleri yerden fazla yükselemez; bu yüzden kayaların alt kısımlarını daha çok aşındırır. Böylece tabanı incelmiş mantar kayalar oluşur. Rüzgârın kumu biriktirmesiyle kum tepeleri (kumullar) oluşur; bunların hilal biçimli olanlarına barkan denir. Rüzgârın çok uzaklara taşıdığı ince tozların birikmesiyle lös adı verilen verimli topraklar oluşur; Çin'in kuzeyindeki geniş lös alanları bilinen bir örnektir.
Buzullar ve aşındırma şekilleri
Kalıcı kar sınırının üzerinde biriken karlar sıkışarak buza dönüşür ve yer çekimiyle yavaşça hareket eden buzulları oluşturur. Buzulun başladığı yerde oyduğu koltuk biçimli çukurlara sirk denir; sirk çukurlarında oluşan küçük göllere sirk gölü denir. Buzulların aktığı vadiler U biçimini alır. Buzulun sürüklediği taşlarla aşındırıp cilaladığı tümsek kayalara hörgüç kaya denir. Buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan derin ve dar körfezlere fiyort denir; Norveç kıyıları bunun en bilinen örneğidir.
Buzul biriktirmesi ve Türkiye
Buzulların taşıyıp eridikleri yerde bıraktığı karışık malzemenin oluşturduğu set biçimli tepelere moren denir. Türkiye'de bugün yalnız çok yüksek dağlarda, örneğin Ağrı Dağı'nda ve Hakkari'deki Cilo ve Sat dağlarında küçük buzullar bulunur. Dördüncü zamandaki buzul dönemlerinde buzullar daha geniş alanları kaplamıştır; Doğu Karadeniz Dağları'ndaki sirk gölleri bu dönemden kalmadır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir araştırmacı, Kuzey Yarım Küre'de kurak bir alanda hilal biçimli kum tepelerinin yaygın olduğunu ve bu tepelerin uçlarının hep aynı yöne baktığını gözlüyor. Bu şekillerin adı nedir ve hangi kuvvetle oluşmuştur? Uçların yönü neyi gösterir?
Çözüm. Hilal biçimli kum tepelerine barkan denir; rüzgârın kumları taşıyıp biriktirmesiyle oluşur. Barkanın rüzgâra bakan yamacı yatık, öteki yamacı diktir; hilalin iki ucu ise rüzgârın estiği yöne doğru uzanır. Uçların hep aynı yöne bakması, bu alanda rüzgârın çoğunlukla aynı yönden estiğini gösterir.
Örnek 2. Yüksek bir dağda koltuk biçimli çukurlar ve içlerinde küçük göller, kesiti U harfine benzeyen geniş tabanlı vadiler ve vadi tabanında karışık malzemeden oluşan setler görülüyor. Bu şekilleri hangi dış kuvvet oluşturmuştur?
Çözüm. Koltuk biçimli çukurlar sirk, içlerindeki göller sirk gölüdür. U biçimli vadiler buzulların oyduğu vadilerdir; akarsu vadileri ise V biçimlidir. Vadi tabanındaki karışık malzemeden oluşan setler, buzulların bıraktığı morenlerdir. Bu şekillerin tamamı buzulların aşındırması ve biriktirmesiyle oluşmuştur.
Sık yapılan hatalar
- Rüzgârın nemli ve bitki örtüsü sık alanlarda etkili olduğunu sanmak.
- U biçimli vadiyi akarsu vadisi sanmak; akarsu vadisi V, buzul vadisi U biçimlidir.
- Fiyortları dalgaların oyduğu körfezler sanmak; fiyortlar sular altında kalmış buzul vadileridir.
- Rüzgâr: mantar kaya (aşındırma), kumul, barkan ve lös (biriktirme).
- Buzul: sirk, U vadi, hörgüç kaya, fiyort (aşındırma), moren (biriktirme).
- Türkiye'de bugün Ağrı ile Cilo ve Sat dağlarında küçük buzullar vardır.