Konu anlatımı
İç kuvvetler enerjisini yerin içindeki ısıdan alır ve yeryüzünü engebelendirir. Bu alt başlıkta dağ oluşumunu, kıta oluşumunu, volkanizmayı ve depremleri, Türkiye'den örneklerle göreceksin.
Orojenez: kıvrılma ve kırılma
Levhaların yan basıncıyla esnek tortul tabakalar kıvrılır; kıvrımın yukarı doğru bombeli kısmına antiklinal, aşağı doğru çukur kısmına senklinal denir. Sert ve esnek olmayan tabakalar ise basınç ve gerilme altında kırılır; kırık hattına fay denir. Faylar boyunca yükselen bloklara horst, çöken bloklara graben denir. Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıvrılma, Ege'deki dağlar ve aralarındaki Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları ise kırılma sonucu oluşmuştur. Ege'de dağların kıyıya dik uzanması bu yapının sonucudur.
Epirojenez
Epirojenez, geniş alanların uzun sürede ve yavaşça yükselmesi ya da alçalmasıdır; tabakaların yapısı fazla bozulmaz. Bir kara parçası alçalınca deniz karaya doğru ilerler ve kıyı çizgisi içeri girer; kara yükselince deniz çekilir ve eski deniz tabanları kara hâline gelir. Örneğin buzul örtüsü eriyen İskandinavya, üzerindeki ağırlık kalktığı için yavaşça yükselmektedir. Bir yerin yükselmesi akarsuların yatağını derinleştirmesine ve derin vadiler açmasına yol açar.
Volkanizma
Magmanın yer kabuğundaki çatlaklardan yükselmesine volkanizma denir. Magma yeryüzüne ulaşmadan soğursa iç püskürük kayaçlar oluşur; yeryüzüne çıkarsa lav, kül ve gazlar püskürür. Püsküren malzemenin birikmesiyle volkan konileri, tepedeki çukurlarla kraterler, akıcı lavların geniş alanlara yayılmasıyla lav platoları oluşur. Türkiye'de Ağrı, Süphan, Tendürek, Nemrut, Erciyes, Hasan ve Karacadağ volkanik dağlardır; Manisa'daki Kula çevresinde genç volkan konileri bulunur. Volkanik küller zamanla verimli topraklara dönüşür; volkanik alanlarda sıcak su kaynakları ve jeotermal enerji olanakları da bulunur.
Deprem
Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin ani olarak boşalmasıyla oluşan ve dalgalar hâlinde yayılan sarsıntılardır. Fayların kırılıp kaymasıyla oluşan tektonik depremler en yaygın ve en yıkıcı olanlardır; volkanik patlamalarla volkanik depremler, yer altındaki boşlukların çökmesiyle çöküntü depremleri oluşur. Depremin yerin içinde başladığı noktaya odak, odağın yeryüzündeki izdüşümüne merkez üssü denir. Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağındadır; Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri boyunca büyük depremler yaşanmıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Ege Bölgesi'nde doğu-batı doğrultusunda uzanan dağların arasında, yine doğu-batı uzanışlı geniş ve düz ovalar bulunur. Bu yer şekilleri nasıl oluşmuştur? Bu durumun kıyı ve iklim üzerindeki etkisi nedir?
Çözüm. Ege'de yer kabuğu kırılmalarla bloklara ayrılmıştır. Faylar boyunca yükselen bloklar dağları (horst), çöken bloklar ise akarsuların alüvyonlarla doldurduğu çöküntü ovalarını (graben) oluşturmuştur. Dağlar ve ovalar kıyıya dik uzandığı için kıyı girintili çıkıntılıdır ve deniz etkisi ovalar boyunca iç kesimlere sokulur. Ovaların verimli alüvyal toprakları ve ılıman iklim bu alanlarda yoğun tarım ve nüfusu da açıklar.
Örnek 2. Şu olaylardan hangileri iç kuvvetlerin, hangileri dış kuvvetlerin sonucudur: I. Bir fay hattı boyunca ovanın çökmesi, II. Bir akarsuyun ağzında delta oluşması, III. Bir volkandan lav akması, IV. Bir mağarada sarkıt oluşması?
Çözüm. Fay hattı boyunca çökme (I) kırılmayla ilgili bir orojenez olayıdır; lav akması (III) volkanizmadır. Bu ikisi enerjisini yerin içindeki ısıdan alan iç kuvvetlerin sonucudur. Delta oluşumu (II) akarsuyun biriktirmesi, sarkıt oluşumu (IV) ise yer altı sularının biriktirmesidir; bu ikisi enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alan dış kuvvetlerin sonucudur.
Sık yapılan hatalar
- Antiklinali çukur, senklinali sırt sanmak; antiklinal yukarı bombeli kısım, senklinal çukur kısımdır.
- Graben ovalarını akarsuların aşındırmasıyla oluşmuş sanmak; graben çökmeyle oluşur, akarsular sonradan doldurur.
- Depremin en çok odakta hissedildiğini sanmak; yeryüzünde en güçlü sarsıntı genellikle merkez üssü çevresinde olur.
- Kıvrılma: antiklinal ve senklinal; kırılma: fay, horst ve graben.
- Epirojenez: geniş alanların yavaş yükselip alçalması.
- Tektonik depremler en yaygın ve en yıkıcıdır; Türkiye Alp-Himalaya kuşağındadır.