Konu anlatımı
Akarsular, karaların biçimlenmesinde en etkili dış kuvvettir. Bu alt başlıkta akarsuların aşındırma ve biriktirme şekillerini, özellikle sınavda sık sorulan delta ve haliç ayrımını ve Kapadokya'daki peri bacalarını göreceksin.
Aşındırma şekilleri
Akarsular eğimin fazla olduğu yukarı kesimlerde yataklarını derine doğru kazarak V biçimli vadiler açar. Dar ve derin vadilere boğaz, yatay tabakalı arazilerde basamaklı yamaçları olan derin vadilere kanyon denir. Şelalelerin altında suyun döndürdüğü çakıllar dev kazanı adı verilen çukurlar açar. Eğimin azaldığı düzlüklerde akarsu kıvrılarak menderesler çizer. Akarsuyun aşındırabileceği en alt seviyeye taban seviyesi denir; denize dökülen akarsular için taban seviyesi deniz seviyesidir.
Peri bacaları
Kapadokya'da Erciyes ve Hasan gibi volkanlardan çıkan kül ve tüfler kalın tabakalar oluşturmuştur. Tüf kolay aşınan bir kayaçtır; üzerinde yer yer daha sert lav kayaçları ve bloklar bulunur. Sel ve yağmur suları yumuşak tüfü hızla aşındırırken sert kayacın altında kalan kısım korunur. Böylece üstünde şapka gibi sert bir kaya bulunan külah biçimli yükseltiler, yani peri bacaları ortaya çıkar. Bu şekiller, farklı dirençteki kayaçların farklı hızlarda aşınmasının tipik bir örneğidir.
Biriktirme şekilleri
Akarsu eğimin birden azaldığı dağ eteklerinde hızını yitirir ve taşıdığı malzemeyi koni ya da yelpaze biçiminde biriktirir; bu birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle dağ eteği ovaları oluşur. Akarsu ağzında malzemenin birikmesiyle denize doğru ilerleyen üçgen biçimli ovalara delta denir. Delta oluşması için akarsuyun bol malzeme taşıması, kıyıda gel-git genliğinin az, kıyı önünün sığ ve akıntıların zayıf olması gerekir. Türkiye'de Kızılırmak'ın oluşturduğu Bafra, Yeşilırmak'ın oluşturduğu Çarşamba ve Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova deltaları bu koşulların ürünüdür.
Haliç
Gel-git genliğinin yüksek olduğu kıyılarda yükselip alçalan deniz suları akarsuyun getirdiği malzemeyi sürekli açık denize süpürür ve ağız bölümünü oyar. Bu yüzden delta oluşmaz; akarsu ağzı denize doğru huni biçiminde genişler. Bu tür akarsu ağızlarına haliç denir; Thames ve Elbe ırmaklarının ağızları örnektir. Türkiye kıyılarında gel-git genliği çok az olduğu için bu tür haliçler oluşmaz. İstanbul'daki Haliç ise adına rağmen gel-gitle oluşmamış, deniz suları altında kalmış bir akarsu vadisidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir ırmak çok miktarda alüvyon taşımasına rağmen denize döküldüğü yerde delta oluşturamamaktadır. Bunun olası nedenlerini sırala.
Çözüm. Delta için taşınan malzemenin ağızda birikmesi gerekir. Kıyıda gel-git genliği yüksekse yükselip alçalan sular malzemeyi açık denize taşır. Kıyı önü çok derinse malzeme dibe çöker ama yüzeye kadar yükselen bir ova oluşturamaz. Güçlü kıyı akıntıları da malzemeyi ağızdan uzaklaştırır. Bu koşullardan biri ya da birkaçı varsa bol alüvyona rağmen delta oluşmaz; gel-git güçlüyse ağız bir haliç görünümü kazanır.
Örnek 2. Kapadokya'daki peri bacalarının üstünde neden çoğunlukla sert bir kaya parçası bulunur? Bu kaya düşerse ne olur?
Çözüm. Peri bacaları, yumuşak tüf tabakalarının sel ve yağmur sularıyla aşındırılması sırasında üstteki sert kayacın altındaki tüfü koruması sayesinde oluşur. Sert kaya parçası bir şapka gibi alttaki tüfü yağmur damlalarına ve akan suya karşı korur. Bu şapka düşerse koruma ortadan kalkar; altındaki yumuşak tüf hızla aşınır ve peri bacası zamanla yok olur.
Sık yapılan hatalar
- Haliçi biriktirme şekli sanmak; haliçte malzeme birikmez, ağız oyularak genişler.
- Deltanın gel-git etkisinin güçlü olduğu kıyılarda kolay oluştuğunu düşünmek.
- Peri bacalarının sert kayaçların aşınmasıyla oluştuğunu sanmak; aşınan yumuşak tüftür, sert kayaç korur.
- Delta: bol alüvyon, zayıf gel-git, sığ kıyı, zayıf akıntı; Bafra, Çarşamba, Çukurova.
- Haliç: güçlü gel-git, huni biçimli ağız; Türkiye'de oluşmaz.
- Peri bacası: yumuşak tüfün aşınması, sert kayacın koruması.