Konu anlatımı
İnsanların barınmak, çalışmak ve yaşamak için kurdukları köy, kasaba ve kentlere yerleşme denir. Bir yerleşmenin nerede kurulduğu, evlerinin birbirine ne kadar yakın olduğu, insanların nasıl geçindiği ve evlerin nasıl yapıldığı; su kaynakları, iklim, yer şekilleri ve ekonomik olanaklarla yakından ilgilidir.
Bu sayfada yerleşme yerinin seçiminde etkili olan etmenleri, yerleşmelerin dağılış biçimlerini, kırsal yerleşmeleri ve köy altı yerleşmeleri, kentlerin fonksiyonlarını ve konut mimarisinde doğal ortamın etkisini göreceksin. TYT'de en çok bir yerleşme özelliğinin yer şekilleriyle mi su kaynaklarıyla mı açıklandığını ayırt etme ve kentleri fonksiyonlarıyla eşleştirme soruları gelir.
Yerleşme yerinin seçimi
Yerleşmenin ilk koşulu sudur; bu yüzden ilk yerleşmeler akarsu, göl ve kaynakların çevresinde kurulmuştur. Ilıman iklim, düz ve verimli topraklar, güneye bakan yamaçlar yerleşmeyi kolaylaştırır; taşkın ovaları, heyelan riski olan yamaçlar ve geçmişte sıtma kaynağı olan bataklıklar ise yerleşmeye elverişsizdir. Beşerî etmenler de önemlidir: yolların kesiştiği kavşaklar, geçitler, limanlar, maden yatakları, ticaret yolları ve geçmişte savunmaya elverişli tepeler yerleşmelerin kurulduğu ve büyüdüğü yerlerdir.
Dağılış biçimleri
Evlerin bir arada toplandığı yerleşmelere toplu yerleşme denir; su kaynaklarının az ve belirli noktalarda bulunduğu kurak alanlarda, örneğin İç Anadolu'da, köyler kaynak ve kuyuların çevresinde toplu kurulur. Evlerin birbirinden uzak olduğu yerleşmelere dağınık yerleşme denir; Doğu Karadeniz'de arazinin engebeli olması, su kaynaklarının her yerde bulunması ve tarım alanlarının küçük ve dağınık olması evlerin yamaçlara dağılmasına yol açar. Evlerin bir vadi, yol, kıyı ya da sulama kanalı boyunca sıralandığı yerleşmelere çizgisel yerleşme denir.
Kırsal yerleşmeler
Ekonomisi tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık gibi faaliyetlere dayanan, nüfusu az yerleşmelere kırsal yerleşme denir; köy bunların temel birimidir. Köylere bağlı daha küçük yerleşmelere köy altı yerleşmeler denir. Yaz aylarında hayvan otlatmak ve serin havadan yararlanmak için çıkılan yüksek yerlerdeki yerleşmeler yayla, köye bağlı tarım ve hayvancılık amacıyla kurulan küçük yerleşmeler mezra, hayvancılık için kurulan birkaç evlik yerleşmeler kom, konar-göçer toplulukların çadırlardan oluşan yerleşmeleri oba, geniş arazilerin işletildiği tarım yerleşmeleri çiftliktir.
Kentler ve fonksiyonları
Nüfusu fazla, ekonomisi büyük ölçüde sanayi, ticaret ve hizmetlere dayanan yerleşmelere kent denir. Bir kentin gelişmesinde öne çıkan faaliyete o kentin fonksiyonu denir. Ankara yönetim, Kocaeli sanayi, İstanbul ticaret, Mersin ve İzmir liman, Antalya turizm, Zonguldak madencilik fonksiyonuyla öne çıkar. Büyük kentlerin çoğu aynı anda birden fazla fonksiyona sahiptir; bir kentin fonksiyonu zamanla değişebilir, örneğin bir balıkçı kasabası turizmle büyüyerek turizm kentine dönüşebilir.
Konut mimarisi
Geleneksel konutlar çevrede bulunan malzemeyle ve iklime uygun biçimde yapılmıştır. Ormanı bol ve yağışlı Doğu Karadeniz'de ahşap ve dik çatılı evler, ağacın az olduğu İç Anadolu'da kerpiç ve düz damlı evler yaygındır. Kışların sert geçtiği Doğu Anadolu'da kalın duvarlı, küçük pencereli evler ısıyı korur. Sıcak ve kurak Harran'da ağaç az olduğu için kirişsiz yapılabilen kubbeli kerpiç evler, Kapadokya'da ise kolay oyulan tüf kayalara açılmış konutlar görülür.
Türkiye'de yerleşmenin genel özellikleri
Anadolu çok eski bir yerleşme alanıdır; Şanlıurfa'daki Göbeklitepe ve Konya'daki Çatalhöyük dünyanın bilinen en eski yapı ve yerleşme kalıntıları arasındadır. Günümüzde yerleşmeler ılıman iklimli kıyılarda, verimli ovalarda ve ulaşım yolları üzerinde yoğunlaşır. Yükselti genel olarak doğuya doğru arttığı için Türkiye'de yerleşmelerin en yükseğe çıktığı yer Doğu Anadolu'dur. Kuzey Yarım Küre'de bulunduğumuz için dağlık alanlarda yerleşmeler güneye bakan yamaçlarda daha yükseğe çıkar.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç köy için şu bilgiler veriliyor. K: kurak bir ovada, tek bir kaynağın çevresinde evler sık dokulu. L: Doğu Karadeniz'de, evler dik yamaçlara birbirinden uzak biçimde dağılmış. M: dar bir dağ vadisinde, evler akarsuyun ve yolun kenarında sıralanmış. Bu köylerin dağılış biçimlerini ve belirleyici etkenleri yaz.
Çözüm. K toplu bir yerleşmedir; su kaynağı tek ve noktasal olduğu için herkes kaynağın çevresine yerleşmiştir, belirleyici etken su kaynaklarının dağılışıdır. L dağınık bir yerleşmedir; engebeli ve dik arazi, küçük ve dağınık tarım alanları ve her yerde bulunan su evlerin dağılmasına yol açmıştır, belirleyici etken büyük ölçüde yer şekilleridir. M çizgisel bir yerleşmedir; dar vadide düz alan yalnız akarsu ve yol boyunca bulunduğu için evler bu hat boyunca dizilmiştir, burada da belirleyici olan yer şekilleridir.
Örnek 2. Şu kentleri en belirgin fonksiyonlarıyla eşleştir: Zonguldak, Ankara, Antalya, Mersin.
Çözüm. Zonguldak'ın gelişmesi çevresindeki taş kömürü yataklarına dayalı madencilikle ilgilidir; maden fonksiyonu öne çıkar. Ankara başkent olduğu için yönetim fonksiyonuyla öne çıkar. Antalya'nın büyümesinde kıyı ve kültür turizmi belirleyicidir. Mersin ise büyük limanı sayesinde liman ve ticaret fonksiyonuyla öne çıkar. Bu kentlerde başka fonksiyonlar da bulunur, ancak gelişmelerini belirleyen fonksiyonlar bunlardır.
Örnek 3. Eski bir kentin ilk yerleşim alanı bir tepenin üzerinde, kale surlarının içindedir. Kent son yüzyılda tepeden aşağıya, ovaya ve ana yolların çevresine doğru büyümüştür. Bu değişimi yerleşme yeri seçimindeki etmenlerle açıkla.
Çözüm. Geçmişte güvenlik en önemli kaygılardan biri olduğu için yerleşmeler savunmaya elverişli tepelere kurulmuş ve surlarla çevrilmiştir. Günümüzde savunma kaygısı azalmış, ulaşım, ticaret ve sanayi gibi ekonomik etmenler önem kazanmıştır. Ova düz olduğu için yapılaşmaya, ulaşıma ve sanayiye daha elverişlidir; ana yolların çevresi de ticaret için çekicidir. Bu yüzden kent ovaya ve yollar boyunca genişlemiştir.
Sık yapılan hatalar
- Doğu Karadeniz'deki dağınık yerleşmeyi yalnız su kaynaklarıyla açıklamak; engebeli arazi ve dağınık tarım alanları da belirleyicidir.
- İç Anadolu'da köylerin kaynak ve kuyular çevresinde toplanmasını yer şekilleriyle açıklamak; belirleyici etken su kaynaklarının azlığıdır.
- Yaylayı kalıcı bir köy sanmak; yayla yaz aylarında kullanılan geçici bir yerleşmedir.
- Bir kentin yalnız tek bir fonksiyonu olduğunu düşünmek; büyük kentler çok fonksiyonludur.
- Konut malzemesinin seçiminde doğal ortamın etkisini göz ardı etmek.
- Yerleşmenin ilk koşulu sudur; ova, kavşak, liman ve maden yerleşmeyi çeker; taşkın ve heyelan riski uzaklaştırır.
- Toplu: kıt ve noktasal su; dağınık: engebe, bol su, dağınık tarım alanı; çizgisel: vadi, yol, kıyı, kanal.
- Köy altı yerleşmeler: yayla, mezra, kom, ağıl, oba, çiftlik.
- Kent fonksiyonları: yönetim, sanayi, ticaret, liman, turizm, maden.
- Türkiye'de yerleşmelerin en yükseğe çıktığı yer Doğu Anadolu'dur.