Konu anlatımı
İnsanlar yerleşecekleri yeri rastgele seçmez. Bu alt başlıkta yerleşme yerinin seçiminde etkili olan doğal ve beşerî etmenleri ve bu etmenlerin önceliğinin zaman içinde nasıl değiştiğini göreceksin.
Doğal etmenler
Su, yerleşmenin ilk koşuludur; içme, sulama ve hayvancılık için gereklidir. Bu yüzden yerleşmeler akarsu, göl ve kaynak çevrelerinde kurulmuştur. Ilıman iklim, düz ve verimli topraklar tarım ve yapılaşma için uygundur. Kuzey Yarım Küre'de güneye bakan yamaçlar daha çok güneş aldığından yerleşmeler bu yamaçlarda daha yükseğe çıkar. Akarsuların taşma alanları, heyelan ve çığ riski olan yamaçlar ile bataklıklar ise yerleşmeye elverişsizdir; bataklıklar geçmişte sıtma hastalığı nedeniyle özellikle tehlikeliydi.
Beşerî ve ekonomik etmenler
Ulaşım yollarının kesiştiği kavşaklar, dağları aşan geçitler, akarsuların kolay geçildiği köprü yerleri ve doğal limanlar ticaret ve ulaşım sayesinde yerleşmelerin kurulduğu ve büyüdüğü yerlerdir. Maden yatakları ve sanayi kuruluşları iş olanakları yarattığı için çevrelerinde yerleşmeler gelişir. Turizm, yönetim ve inanç merkezleri de nüfusu çeker. Geçmişte savunma çok önemli olduğu için yerleşmeler tepelere, yarımadalara ve kalelerin çevresine kurulmuştur.
Zaman içindeki değişim
İlk yerleşmelerde su ve güvenlik en önemli etmenlerdi. Teknoloji geliştikçe su uzak yerlerden borularla taşınabilir, bataklıklar kurutulabilir, dağlar tünellerle aşılabilir hâle geldi. Böylece günümüzde yerleşme yeri seçiminde ulaşım, sanayi, ticaret ve turizm gibi ekonomik etmenlerin ağırlığı artmıştır. Yine de deprem, taşkın ve heyelan gibi doğal tehlikeler, yerleşme yeri seçiminde bugün de mutlaka dikkate alınmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir köy, bir derenin her bahar taşan geniş ovası üzerinde kurulmuştu. Taşkınlarda evler sık sık su altında kaldığı için köy, ovanın kenarındaki hafif eğimli ve yüksekçe bir alana taşındı. Bu taşınmada hangi etmen belirleyici olmuştur? Yeni yerin seçiminde başka hangi özellikler dikkate alınmalıdır?
Çözüm. Taşınmada belirleyici etmen doğal afet riski, yani taşkın tehlikesidir. Yeni yer taşkın sularının ulaşamayacağı kadar yüksek olmalı, ama heyelan riski taşıyacak kadar dik bir yamaçta da bulunmamalıdır. Zeminin sağlam olması, içme suyuna yakınlık, tarım arazilerine ve yollara kolay ulaşım ve mümkünse güneye bakan bir yamaç seçilmesi de yeni yerleşmeyi daha güvenli ve yaşanabilir kılar.
Örnek 2. Şu yerleşme kuruluş nedenlerini doğal ve beşerî etmenler olarak ayır: I. Bir kasabanın iki ana yolun kesiştiği yerde kurulması, II. Kurak bir alanda köyün bir kaynağın başında kurulması, III. Bir kentin taş kömürü yatakları çevresinde büyümesi, IV. Bir köyün kuzey yamaç yerine güneye bakan yamaçta kurulması.
Çözüm. II'de su kaynağı, IV'te ise yamacın Güneş'e göre konumu, yani bakı belirleyicidir; bunlar doğal etmenlerdir. I'de ulaşım ve ticaret, III'te maden yatakları ve buna bağlı ekonomik faaliyet belirleyicidir; bunlar beşerî ve ekonomik etmenlerdir. Maden yatağı doğal bir kaynak olsa da yerleşmeyi çeken, bu kaynağa dayalı madencilik faaliyetidir.
Sık yapılan hatalar
- Yerleşmeyi etkileyen etmenleri yalnız doğal etmenler sanmak; ulaşım, ticaret ve sanayi de belirleyicidir.
- Taşkın ovalarının verimli olduğu için yerleşmeye en uygun yer olduğunu düşünmek; taşkın riski yerleşmeyi tehlikeye atar.
- Geçmişte ve günümüzde aynı etmenlerin aynı ağırlıkta olduğunu sanmak; savunmanın önemi azalmış, ekonominin önemi artmıştır.
- Doğal etmenler: su, iklim, yer şekli, toprak, bakı, afet riski.
- Beşerî etmenler: ulaşım, ticaret, maden, sanayi, turizm, savunma.
- Günümüzde ekonomik etmenlerin ağırlığı artmıştır; afet riski hâlâ dikkate alınmalıdır.